توصيه مطلب
۰
 
تاريخ آذربايجان
 

تاريخ آذربايجان
 

نخستين دولت مستقل در منطقه آذربايجان در قرن ۴ ق.م. توسط آتروپات، خراجگزار اسكندر مقدوني، ايجاد شد. در قرن ۳ م. سلسله ساسانيان اداره اين منطقه را در دست گرفت و تا تصرف اين منطقه به دست اعراب مسلمان در قرن ۷ م. بخشي از امپراتوري ايران محسوب ميشد. آذربايجان كه روميها آن را "آلباني" و اعراب "آران" ميناميدند، در اوايل قرن ۱۶ م. دوباره تحت سلطه ايرانيان قرار گرفت، و گرچه هجوم عثمانيها و روسها بارها آرامش اين منطقه را برهم زد، از زمان حكومت نادر بر ايران تا نيمه قرن ۱۸ م. منطقه آذربايجان تحت سلطه ايرانيان بود. از اين زمان، پيشرفت نظامي روسيه از يك سو و انعقاد قراردادهاي متعدد ميان ايران و روسيه تزاري از سوي ديگر منجر به واگذاري آذربايجان به روسيه شد. پس از سقوط دولت تزاري در سال ۱۹۱۸، اين منطقه به دست متفقين افتاد و سپس به تصرف سپاه عثماني در آمد و عثمانيان آن را آذربايجان ناميدند. اما حكومت آنان ديري نپاييد و در سال ۱۹۲۰ قواي ارتش سرخ آذربايجان را اشغال كرد و حكومت به مقامات كمونيستي واگذار شد و در سال ۱۹۳۶ رسماً به اتحاد جماهير شوروي (سابق) پيوست. از سال ۱۹۸۸ نهضتهاي مردمي عليه حاكميت روسيه آغاز شد و سرانجام در سال ۱۹۹۱ به جمهوري آذربايجان تبديل گرديد.

دوران باستان
حدود نه قرن پیش از میلاد اقوام آریایی (مادها) در این سرزمین سکنی گزیدند و در قرون هفتم و هشتم پس از شکست ایرانیان و سقوط دودمان ساسانی اعراب بر این سرزمین مسلط شدند. 

سلجوقیان
در دوره سلجوقيان حكمرانان محلي آذربايجان كه خراج گزار سلجوقيان بودند اين سرزمين را اداره مي كردند. دوران سلجوقيان دوران شكوفاي ادبیات فارسی در منطقه آران و شيروان است. مشهورترين شاعران اين دوران نظامي گنجوي , خاقاني شرواني مي باشند.

حمله مغول و تیمور
در قرون سیزده و چهارده میلادی با حجوم مغولها و تاتارها(تيمور لنگ)سلسله هاي محلي ور افتادند. در قرن پانزده میلادی خانات محلی تحت سلطه آق قویونلو ها، تا به سلطنت رسیدن شاه اسماعیل صفوی به قسمت عمده اران، شروان و قره باغ تسلط داشتند. آران و شروان (جمهوری آذربایجان) جزو اولین مناطقی بود که شاه اسماعیل صفوی تحت سلطه خود در آورد. بعد از جنگ تاریخی چالدران این منطقه به اشغال ترکان عثمانی درآمد تا دو باره هشتاد سال بعد ایرانیان(شاه عباس) موفق به بازپسگیری این منطقه شدند.

افشار و قاجاریه
در قرون بعد تحت حکومت افشاریه و سپس این سرزمین در داخل حکومت قاجاریه قرار داشته که در نهایت به سال ۱۲۰۷ خورشیدی در پی پیمان ترکمانچای میان ایران و روسیه از ایران جدا و به ضمیمهٔ روسیه تزاری شد. جمهوری دمکراتیک آذربایجان (آذربایجان دمکراتیک جمهوریتی) در سال ۱۹۱۸بدنبال فروپاشی روسیه تزاری اعلام موجودیت کرد. رهبری این جمهوری را محمد امین رسولزاده از حزب مساوات آذربایجان بر عهده داشت. سران این دولت نام آذربایجان را بر این جمهوری گذاشتند که با اعتراض روشنفکران ملی ایرانی آذربایجان روبرو شد. ولی به دلیل ضعف ایران و پشتیبانی بلشویکها نتیجه بخش نبود.


اتحاد جماهیر شوروی
منطقهاي که امروز جمهوری آذربایجان نامیده میشود در گذشته به نام آلبانیای قفقاز یا آران و شیروان نامیده میشد. و اصولا آن سوی رود ارس تا سال ۱۹۱۸ هیچ گاه نام آذربایجان نمیداشت این منطقه پس از جنگهای ایران روس و طی معاهده ترکمنچای به همراه دیگر شهرهای قفقاز جنوبی از خاک ایران جدا گردید و به روسیه تزاری ملحق شد و پس از آن اتحاد جماهیر شوروی میراث دار این تغییرات گردید. در سال ۱۹۱۸ حزب مساوات با تحریک ترکان عثمانی و بر اساس عقاید پانترکیسم دولتی تشکیل داد و نام آن را جمهوری مستقل آذربایجان نامید در سال ۱۹۲۰ این حکومت به وسیله بلشوویکها سرنگون گردید. از سال ۱۹۲۰ با پیروزی بلشویکها جمهوری آذربایجان یکی از جمهوریهای تشکیل دهنده اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی بود. جمهوری آذربایجان در روز ۳۰ اوت ۱۹۹۱ در خلال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی اعلام استقلال نمود.
 
پس از تشكيل جمهوري شوروي سوسياليستي آذربايجان، در سال ۱۹۲۴ براساس تصميم حزب كمونيست شوروي در قسمت كوهستاني ولايت كهن قرهباغ كه بيشتر ساكنان آن را ارامنه تشكيل مي دادند، استاني خودمختار به نام قرهباغ تأسيس شد. بايد دانست كه در آن دوره بين اين مناطق در جنوب روسية تزاري مرز بين ايالات و ولايات و حتي بعد از فروپاشي امپراتوري روسيه توسط بلشويكها در ۱۹۱۷مرزهاي داخلي بود نه مرزهاي بين المللي. بنابراين بين آنها تحديد حدود و نقشه برداري انجام نشده بود. حتي در دورة شوروي مرزهاي بين جمهوريها فقط با تو افق فيمابين تنظيم و ترسيم شده بود و از نظر حقوق و روابط بين المللي (بجز مرز جمهوريهاي حاشية خارجي قلمرو اتحاد شوروي كه با كشورهاي ديگر هم مرز بودند) مورد شناسايي قرار نگرفته بود. 

در سال ۱۹۱۸ مساواتي هاي جمهوري آذربايجان به رهبري محمد امين رسول زاده كه تحت تأثير ايده هاي پان توركيستي بود، براي قلمروي كه در اثر سقوط امپراتوري روسيه در قلمرو خانات سابق واقع در شمال رود ارس (منطقه اي كه در طول تاريخ ، از ساسانيان تا حملة اعراب و از صفويه تا اواخر قاجاريه، به تناوب تحت سيطرة دولت ايران بود و جزو قلمرو سياسي و فرهنگي و تمدني ايران شمرده مي شد) بدست گرفته بود، براي مقاصد توسعه طلبانة تركها جهت ادغام ايالت تاريخي آذربايجان به اين قلمرو، با توجه به يگانگي زباني، مذهبي و فرهنگي مردمان دو سوي رود ارس ، نام نهاد. « جمهوري خلق آذربايجان » نام آذربايجان در طول تاريخ به سرزمينهاي جنوبي رود ارس اطلاق ميشده است. در اين زمينه كه نام آذربايجان به قلمروي گفته مي شده كه در جنوب رود ارس قرار داشته و دارد منابع تاريخي و جغرافيايي بسياري وجود دارد كه ثابت مي كند نام آذربايجان براي شمال رود ارس ساختگي و مجعول است و براي مقاصد سياسي برگزيده شده است. 

در هيچيك از آثار علمي، سياسي، ادبي و فرهنگي قفقاز كه قبل از سالهاي ۱۹۱۸ چاپ شده است، به قلمرو كنوني جمهوري آذربايجان « آذربايجان » گفته نشده است و بكار بردن اين نام بيشتر براي مقاصد توسعه طلبانة عده اي پان تركيست بوده كه با حمايت امپراتوري عثماني و بعدها تركيه ، تصميم دارند به ايدة « توران بزرگ » عينيت بخشيده و جهان ترك را گسترش دهند. اما واقعيت تاريخ « توران زمين » اسطوره اي آن است كه توران هم سرزمين ايراني است كه بر اساس شاهنامه فريدون شاهنشاه كياني در تقسيم جهان بين فرزندانش سرزميني را كه در شمال شرقي قلمرو پادشاهي خويش بود به تور داد كه آن را ايران زمين ناميدند و سرزمين ايرج را « توران زمين » . 

پس از شكست « جمهوري خلق آذربايجان » در سال ۱۹۲۰ و اشغال قلمرو قفقاز توسط ارتش سرخ روسيه و فر ار سران مساوات به خارج از قفقاز، شوروي ها نيز از نام آذربايجان براي اهداف سياسي و توسعه طلبانة خود و بر آورده كردن وصاياي پطر كبير در توسعه قلمرو به سوي جنوب و دسترسي به آبهاي گرم ، اين قلمرو را جمهوري آذربايجان ناميدند تا در فرصتي بتوانند ضمن توسعه قلمرو خود، ايالت تاريخي آذربايجان را به خاك خود ضميمه كرده و ضعف ژئواستراتژيكي خود را جبران كنند، اما اين پيشروي بنا به مقتضيات جهاني و موازنة قدرت در آن زمان عملي نشد و روياي شوروي ها به حقيقت نپيوست. نام آذربايجان در طول تاريخ به سرزمينهاي جنوبي رود ارس اطلاق مي شده است كه بخشي بزرگ و تاريخي از ايران زمين بوده است.

گاه شمار وقايع مهم جمهوري آذربايجان
۱۸۲۸ معاهده تركمنچاي بين روسيه و ايران، سبب انتزاع قلمروهاي ايراني واقع در شمال رود ارس از حاكميت ايران و انضمام آن به روسيه تزاري شد.
۴۹ ۱۸۴۸ نخستين چاه نفت جهان در جنوب باكو حفاري شد.
۱۸۷۹ برادران نوبل شركت توليد نفت را تأسيس كردند.
۱۹۱۸ جمهوري مستقلي به نام جمهوري آذربايجان در شمال رود ارس تأسيس شد.
۱۹۲۰ ارتش سرخ اين منطقه را اشغال و جمهوري شوروي آذربايجان را بنيان نهاد.

دورة شوروي
جمهوري آذربايجان بخشي از جمهوري شوروي فدراتيو ماو راء قفقاز شد و عضو بنيان گذار اتحاد شوروي گرديد. ۱۹۳۶ جمهوري شوروي فدراتيو ماور اء قفقاز منحل و جمهوري آذربايجان جمهوري كامل اتحاد شوروي شد. ۱۹۶۷ حيدر علييف به سمت رياست ك ا.گ .ب جمهوري آذربايجان منصوب شد، در سال ۱۹۶۹ دبيركل حزب كمونيست جمهوري آذربايجان شد. 

۱۹۸۲ حيدرعلييف به عضويت هيأت پليت بورو (دفتر سياسي) شوروي پذيرفته شده و معاون اول شوراي وزيران اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي شد. ۱۹۸۷ پس از روي كار آمدن ميخائيل گورباچف به رهبري حزب كمونيست، حيدر علييف از دفتر سياسي و شوراي وزيران اتحاد شوروي كنار گذاشته شد. 

۱۹۸۸ منطقه قرهباغ كوهستاني خواستار تبديل شدن به بخشي از ارمنستان مي شود. گروه قومي آذريها خروج از قرهباغ را آغاز مي كنند و ارامنه جمهوري آذربايجان نيز از اين جمهوري مهاجرت مي كنند. سرانجام ۲۶ ارمني و ۶ آذربايجاني در ناآراميهاي شهر سومقاييت جمهوري آذربايجان كشته شدند. 

۱۹۹۰ ستيز قومي بين ارامنه و آذريها در مي گيرد. اجتماعات جبهه خلق جمهوري آذربايجان در ميان بي نظمي ها شدت مي گيرد. ناآرامي هاي خشونت آميز در طول مرزهاي نخجوان و ايران، سبب نابودي تاسيسات مرزي مي شود. تنش ها سبب موافقت مقامات ايراني و شوروي براي ايجاد تسهيلات رفت وآمد بين ساكنان دوسوي مرزهاي دو كشور مي شود. دهها نفر در خشونت هاي قومي در باكو به هلاكت ميرسند. تظاهركنندگان جبهه خلق خواستار استعفاي مقامات كمونيست مي شوند. نيروهاي شوروي با كاربرد نيروهاي نظامي به ناآرامي ها پايان مي دهند، حداقل ۱۰۰ نفر كشته مي شوند. ملي گرايان آذري تعداد كشته ها را صدها نفر اعلام مي كنند. اياز مطلب اف رهبر حزب كمونيست جمهوري آذربايجان مي شود. حزب كمونيست بعد از انتخابات چند حزبي در قدرت باقي ماند اما پارلمان براي نخستين بار به مخالفت برمي خيزد. 

۱۹۹۱ بعد از شكست اقدام كودتا در مسكو، پارلمان جمهوري آذربايجان به برپايي دوباره استقلال ر أي مي دهد. در انتخاباتي كه از سوي مخالفان تحريم شده بود، مطلب اف به سمت رياست جمهوري برگزيده مي شود. حيدر علييف رهبر جمهوري خودمختار نخجوان مي شود. رهبري ناگورنو قرهباغ منطقه را به عنوان يك جمهوري مستقل اعلام مي كند، خصومت هاي بين قومي شدت مي گيرد.

جنگ قرهباغ، ناآراميهاي سياسي
۱۹۹۲ خصومت ها به سوي يك جنگ تمام عيار در قرهباغ تبديل مي شود. بيش از ۶۰۰ آذربايجاني در طي حمله اي كه ارامنه به شهر خوجالي در قرهباغ انجام مي دهند، كشته مي شوند. نيروهاي گروههاي قومي ارمني ، قلمرو جمهوري آذربايجان (واقع در بين قرهباغ و خاك اصلي جمهوري آذربايجان ) را براي ايجاد يك منطقه رابط بين ارمنستان و قرهباغ تسخير مي كنند و اياز مطلب اف ناگزير به استعفا مي شود. ابوالفضل ايلچي بيك رهبر جبهه خلق جمهوري آذربايجان در نخستين انتخابات با ترديد جمهوري آذربايجان به رياست جمهوري برگزيده مي شود.
 
۱۹۹۳ ارمنستان عمليات تهاجمي به قلمرو جمهوري آذربايجان در پيرامون قرهباغ را آغاز مي كند. سرهنگ صورت حسينوف، فرماندهي ارتش شورشي، كنترل شهر گنجه دومين شهر بزرگ جمهوري آذربايجان را در دست مي گيرد و پيشروي بسوي باكو را آغاز ميكند. رئيس جمهور ايلچي بيك از حيدر علييف دعوت ميكند به باكو پايتخت بيايد و در حل بحران به دولت كمك كند. 

علييف رهبري را مي پذيرد. حسينوف نخست وزير مي شود و مسئو ليت نيروهاي دفاعي و امنيتي را به عهده مي گيرد. رفراندمي كه انجام مي شود، حكايت از عدم اعتماد توده به ايلچي بيك دارد. علييف در انتخاباتي كه از سوي جبهه خلق ايلچي بيك تحريم شده بود، به پيروزي مي رسد. 

۱۹۹۴ ارمنستان، جمهوري آذربايجان و قرهباغ يك موافقتنامه آتش بس امضاء كردند. ارامنه همچنان كنترل قرهباغ را در دست گرفتند در حالي كه قلمرو جمهوري آذربايجان دورتادور آن را دربر گرفته است .
علييف شكست سختي بر جبهه خلق وارد كرد. نيروهاي آذري ضد حمله بزرگي را عليه قرهباغ انجام دادند.
 
در انفجار مترو باكو كه از سوي مقامات آذري به عنوان عمليات تروريستي اعلام شد، نوزده نفر كشته ميشوند. پس از قتل معاون رئيس پارلمان، نيروهاي ويژه پليس و رئيس امنيتي علييف دستگير مي شوند. واحدهاي ويژه به رهبري روشن جواداف به ادارة دادستاني حمله كرده و رفقاي خود را آزاد ميكنند. رئيس جمهور علييف اين واقعه را كوششي براي كودتا عنوان كرده، وضعيت فوق العاده اعلام كرد. در رويدادي جداگانه، نيروهاي شورشي ساختمانهاي كليدي را در دومين شهر جمهور ي، گنجه تصرف كردند، اما از سوي نيروهاي علييف بازپس رانده شدند. نخست وزير حسين اف، با وجود تكذيب دخالت داشتن در اين رويدادها، از كار بركنار و به روسيه مي گريزد.

پروژه قرن
۱۹۹۴ جمهوري آذربايجان طرحي را به نام « پروژه قرن » با كنسرسيوم شركتهاي بين المللي براي كشف و استخراج سه ميدان نفتي دريايي به امضاء مي رساند. ۱۹۹۵ نيروهاي دولتي، شورش نيروهاي پليس ويژه روشن جواداف را سركوب مي كنند. او و تعداد زيادي از شورشيان كشته مي شوند. در اين زمان ناگورنو قرهباغ به عنوان يك جمهوري مستقل عمل مي كند و انتخابات پارلماني برگزار مي كند. روبرت كوچاريان ، رئيس سابق كميته دفاعي دولتي قرهباغ، رئيس جمهور اجرايي ميشود. حزب آذربايجان نوين به رهبري حيدر علييف ، اكثريت كرسي هاي پارلمان را در نخستين انتخابات پارلماني چند حزبي بدست ميآورد، كه به گفته ناظران فاقد استانداردهاي بين المللي يك انتخابات آزاد بود . قانون اساسي جديد جمهوري نيز در يك همه پرسي به تصويب مي رسد. 

۱۹۹۶ روبرت كوچاريان، رئيس جمهور فعلي در انتخابات مستقيم رياست جمهوري، در پست خود ابقأ ميشود. ۱۹۹۷ روبرت كوچاريان، قرهباغ را براي تصدي پست نخست وزيري ارمنستان ترك ميكند. آركادي غوكاسيان، وزير خارجه قرهباغ در انتخابات رياست جمهوري قرهباغ به پيروزي مي رسد و به عنوان رئيس جمهور قرهباغ منصوب مي شود. صورت حسينوف نخست وزير سابق جمهوري آذربايجان از روسيه به دولت متبوع خود تحويل مي گردد. به دنبال محاكمه اي طولاني او به جرم خيانت محكوم به حبس ابد مي گردد. 

علييف و همتاي ارمني او لوان ترپترو سيان با پيشنهاد سازمان همكاري و امنيت در اروپا براي حل مناقشه قرهباغ توافق مي كنند. رهبر ارمنستان در داخل كشور به علت واگذاري امتيازات بسيار مورد انتقاد قرار مي گيرد و در نتيجه استعفا مي دهد. نخستين نفت استخراجي توسط شركت عمليات بين المللي آذري در قالب پروژه قرن توليد مي شود. 

۱۹۹۸ فعالان مخالف عليه آنچه آنها گفته مي شود كه انتخابات بازگرداندن علييف به رياست جمهوري، ناسالم بوده است به اعتراض بر مي خيزند. ناظران بينالمللي بي نظميهايي را گزارش ميكنند. مجازات اعدام لغو مي شود. ۲۰۰۰ كوشش هايي براي به قتل رساندن آركادي غوكاسيان رئيس جمهور قرهباغ ناكام مي ماند. ساموئل بابايان، وزير دفاع سابق قرهباغ محاكمه و به جرم طراحي توطئه محاكمه و به ۱۴ سال زندان محكوم ميشود. 

۲۰۰۱ جمهوري آذربايجان به عضويت كامل شوراي اروپا در مي آيد، اگرچه مسئولان شورا اين كشور را به جهت شاخص هاي حقوق بشر مورد انتقاد قرار مي دهند. مذاكرات آمريكايي مناقشه قرهباغ بين روساي جمهور ارمنستان و جمهوري آذربايجان بدون نتيجه پايان مي يابد. ايالات متحده پس از همكاري جمهوري آذربايجان در تامين فضاي كشور و همكاري اطلاعاتي در مبارزات ضد تروريستي پس از واقعه ۱۱ سپتامبر، ممنوعيت هاي كمكهاي آمريكا به جمهوري آذربايجان در اثناي مناقشات ناگورنو قرهباغ را لغو مي كند.
 
مذاكرات بين ۵ كشور ساحلي درياي خزر براي مالكيت درياي خزر در تمام طول سال ادامه مي يابد اما جمعبندي خاصي ارائه نمي شود. جمهوري آذربايجان، گرجستان و تركيه براي انتقال نفت و گاز ميادين درياي خزر به تركيه موافقت ميكنند. جمهوري آذربايجان به طور رسمي الفباي لاتين را در زبان آذري بكار ميگيرد، اين چهارمين تغيير الفبا در جمهوري آذربايجان طي يك قرن است. 

۲۰۰۲ ، مي، پاپ ژان پل دوم نخستين ديدار خود از جمهوري آذربايجان را انجام و خواستار پايان دادن به جنگ ديني مي شود.
۲۰۰۲ ، اوت، همه پرسي اصلاح قانون اساسي كه گفته مي شود با استقبال بي نظير از سوي راي دهندگان پشتيباني شده است، برگزار مي گردد. انتقادهايي به همه پرسي اعلام مي شود، گفته مي شود راي گيري نيرنگي از سوي رئيس جمهور در انتقال قدرت به فرزندش بوده است. ۲۰۰۲ ، سپتامبر، كارهاي ساختماني براي احداث خط لوله انتقال نفت خزر از جمهوري آذربايجان به تركيه از طريق گرجستان ، آغاز مي شود.

موفقيتهاي سياسي
۲۰۰۳ اگوست علييف فرزند خود الهام را به نخست وزيري انتخاب ميكند. ۲۰۰۳ اكتبر الهام علييف پيروزي چشم گيري را در انتخابات رياست جمهوري بدست مي آورد كه ناظران بين المللي ، راي گيري را فاقد استانداردهاي بينالمللي ارزيابي ميكنند. اعتراضات مخالفان با خشونت پليس روبرو مي شود، صدها نفر دستگير ميشوند.۲۰۰۳ دسامبر حيدرعلييف در سن ۸۰ سالگي در بيمارستاني در ايالات متحده از دنيا مي رود. او به علت بيماري قلب و كليه تحت درمان بود.
۲۰۰۵ مارس هزاران نفر در سوگ المار حسينوف، روزنامه نگار سخنگوي منتقدان مقامات دولتي، كه در يك تيراندازي در باكو به هلاكت رسيد، شركت مي كنند. 

۲۰۰۵ مي ديپلماتهاي غربي نگراني خود را پس از استفاده از نيروي پليس براي جلوگيري از راه پيمايي مخالفان در باكو در آستانه برگزاري مراسم افتتاح خط لوله باكو تفليس- جيحان، اعلام مي دارند. ۲۰۰۵ سپتامبر- اكتبر پليس براي درهم شكستن تظاهرات مخالفان در باكو در اعتراض به انتخابات پارلماني، زور بكار مي گيرد. 

۲۰۰۵ نوامبر حزب آذربايجان نوين با اكثريت قابل توجهي در انتخابات پارلماني به پيروزي مي رسد. ناظران بينالمللي اظهار ميدارند كه رايگيري فاقد استانداردهاي دمكراتيك بينالمللي است. پليس براي پراكنده كردن اعتراضات مخالفان براي تجديد راي گيري، خشونت به كار ميبرد. 

منابع:
۱- ويكيپديا
۲- كتاب سبز آذربايجان

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 24428