توصيه مطلب
۰
 
مذهب در ترکمنستان (قسمت دوم)
 

مذهب در ترکمنستان (قسمت دوم)
 

ايراس؛ پس از انقلاب کمونیستی، در سال ۱۹۱۸ میلادی جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تشکیل شد که ترکمنستان نیز بخشی از این جمهوری بود. در سال ۱۹۲۴ میلادی جمهوری ترکمنستان اعلام موجودیت کرد و سرانجام در ۲۶ اکتبر سال ۱۹۹۱میلادی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ترکمنستان نیز استقلال خود را به دست آورد.

بیشتر مردم ترکمنستان، ترکمن هستند و اقلیت قابل توجهی روس و ازبک نیز در این کشور حضور داند. سایر اقوام قزاق ها، تاتار ها، اوکراینی ها، ارمنی ها، آذربایجانی ها و بلوچ ها هستند. براساس آمار سازمان سیا در سال ۲۰۰۳ ترکیب جمعیتی ترکمنستان ۸۵٪ ترکمن، ۵٪ ازبک و ۴٪ روس و ۶٪ از اقوام دیگر است. براساس آمار دولت ترکمنستان در سال ۲۰۰۱ ترکمن ها ۹۱٪، ازبک ها ۳٪ و روس ها ۲٪ جمعیت را شکل داده اند. جمعیت ترکمن ها در ترکمنستان از ۱۹۸۹ تا ۲۰۰۱ حدود دو برابر (از ۲٫۵ میلیون به ۴٫۹ میلیون نفر) شد. اما شمار روس ها به کمتر از یک سوم (از ۳۳۴ هزار به ۱۰۰ هزار نفر) کاهش یافته است.

براساس منابع تاریخی کلمه «ترکمن» پس از قبول اسلام توسط ترک ها به ترک های اوغوز اطلاق گردید و معنی لغوی آن نیز ترک جسور و جوانمرد است با قبول اسلام از سوی ترک های اغوز نقش آن ها در تشکیل و قدرت دولت های اسلامی برجسته شد و متعاقب آن، این اقوام مهاجرت از ماوراءالنهر و آسیای مرکزی به سوی غرب را آغاز کردند؛ کلمه ترکمان نیز به شکل جمع فارسی از قرن پنجم هجری ابتدا توسط نویسندگان ایرانی مانند "گردیزی" و "بیهقی" استعمال شده است مسلمانان ماوراءالنهر به آن دسته از اوغوز های مسلمان به منظور تمییز از برادران غیر مسلمان آن ها عنوان ترکمن را اطلاق کرده اند.

به علت این که نام اولین قوم ترک که در آسیای مرکزی اسلام را پذیرفتند و در ما بین بلاساغون و میرکی سکونت داشتند، «ترکمن» بوده، در میان مسلمانان ماوراءالنهر نام ترکمن در شکل و مفهوم«ترکِ مسلمان» به عنوان یک مفهوم ویژه کاربرد پیدا کرده است. درباره ریشه نژادی این قوم بین نژاد پرستان اختلاف نظر وجود دارد، عدهای آن ها را از نژاد سفید دانسته و زبانشان را جزء گروه های زبان هند ـ اروپایی می دانند و عده ای دیگر عقیده دارند که ترکمن ها از نژاد زرد و زبانشان جزء زبان های آلتاییک (اورال ـ آلتایی) است.

در حال کلی دین اسلام به عنوان مهم ترین عنصر هویتی آسیای مرکزی نقشی مهم و موثر در تاریخ و تمدن این منطقه داشته و نوید بخش دگرگونی های بنیادین در رگ های حیاتی اجتماعی و روابط این جوامع با جوامع دیگر بوده است. مسلمانان آسیای مرکزی در فرآیند تاریخی مبارزه برای حفظ هویت خویش به تجربه های متفاوت رسیده و متاثر از عوامل محیطی و پیرامونی به لایه های هویتی اسلامی متنوع تقسیم شده اند.

آسیای مرکزی پس از فروپاشی شوروی و آغاز دوران استقلال این جمهوری های پنج گانه اندک اندک از سیطره ایدئولوژی کمونیسم، رهایی یافت. هرچند ساختار های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی روسی کماکان در این جمهوری ها باقی ماند، کمونیسم به عنوان ایدئولوژی غالب دوران شوروی، شروع به رنگ باختن نمود. در این حال، دین و نقش آن در زندگی شهروندان کشور های آسیای مرکزی، به مسأله ای تبدیل شد که جلب توجه بسیاری از دولت های این منطقه را به دنبال داشت. 

در این جهت و از آن جا که بیشتر کشور های این حوزه اسلامی، سنی بودند، این گمان از دو دهه قبل در مورد خطر افزایش بنیادگرایان در این منطقه وجود داشت؛ زیرا کشور های این حوزه یعنی ترکمنستان، تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان در مجاورت افغانستان قرار دارند و در طول سه دهه اخیر، با رشد بنیادگرایان اسلامی مواجه بوده اند، به ویژه این که وجود طالبان و سپس حضور القاعده در افغانستان و پاکستان تقویت اندیشه بنیادگرایان اسلامی آسیای میانه را باعث شده است. بی شک وجود دولت های اقتدارگرا در بیشتر کشورهای حوزه آسیای میانه و نبود فرهنگ سیاسی مشارکت پذیر، باعث شد تا مخالفان سیاسی، به بنیادگرایان نظیر القاعده بیشتر توجه کنند. نهاد های رسمی و غیررسمی عربستان نیز کوشیده اند تا با تبلیغ وهابیت در این مناطق، گسترده نفوذ معنوی و دینی خود را با اعطای مشوق های مالی و غیره گسترش دهند.

بنیادگرایان اسلامی در کشور های آسیای مرکزی و قفقاز نگرانی برخی قدرت های داخلی و خارجی از جمله آمریکا، روسیه و رهبران سیاسی منطقه را موجب گردیده اند. در اوایل دهه ۱۹۹۰ بلافاصله پس از استقلال جمهوری های شوروی سابق، آن ها جست و جو برای مسیر هدایت کننده ای در سیاست خارجی را آغاز کردند و این مسیر هدایت کننده کشور های مسلمان بود که برای محو اتحاد جماهیر شوروی و ورود غیر منتظره چندین کشور جدید به جهان اسلام آماده نبود. در آسیای مرکزی امیدی صادقانه وجود داشت که همکاری با کشور های عرب، ترکیه، ایران و پاکستان، راه غلبه بر مشکلات اقتصادی و دسترسی به جامعه مسلمان است. طبیعتاً سیاستمداران نحوه نگرش و واکنش نسبت به اسلام در آسیای مرکزی پس از فروپاشی شوروی، با یک تاریخ پر فراز و نشیب مجسم می گردد که با ایجاد حاکمیت استعماری تزاری در قرن ۱۹ آغاز شد و در پی ۷۰ سال حاکمیت حکومت کمونیستی در قرن بیستم، با استقلال غیر منتظره در آستانه قرن بیست و یکم به اوج خود رسید.

فرازی از باور های مذهبی ترکمنستان

ترکمن ها مسلمان و اهل تسنن هستند و از چهار فرقه حنفی، حنبلی، مالکی، شافعی، و بیشتر پیرو مذهب حنفی هستند و گروهی نیز علاوه بر آن پیرو فقه نقشبندیه که مؤسس آن "خواجه بهاءالدین نقشبند بخارایی" است. اين فرقه در ميان گوگلان ها بر خلاف يموت ها كه از مدت ها پيش ده نشين شده اند، پيروان بيشتري دارند . به نظر مي رسد تبليغ و اشاعه موازين يك فرقه مذهبي كه محتاج درس و بحث و كتاب و دفتر است، در ميان مدرسه هاي ديني دهات بهتر مقدور بوده تا در ميان مردم كوچ نشين. گوگلان ها علاوه بر تعليم اصول دين و قرائت قرآن و صرف و نحو به تبليغ طريقت نقشبندي نيز مي پردازند، آن ها پيروان نقشبند را «صوفي» و مبلغان را «مرشد» و تعاليم مربوط به آن را «علم باطن» مي دانند البته از فرصت هايي به مناسبت هاي مختلف مجالس هم داير مي كنند كه اشعار و اذكار پرشور و التهابي به آن مي افزايند. برخی از کلماتی که ترکمن ها در ریشه های مذهبی استفاده می کنند بدین صورت است:

آخوند
ترکمن ها آخوند را آخون تلفظ می کنند و این افراد تا پنجاه سال پیش قبل از ۱۳۳۰ در دو مرکز بزرگ اسلامی یعنی در بخارا و خیوه درس می خواندند و امروزه کلیه مراتب علمی و مذهبی ترکمن ها در حوزه ها ی علمی ایران و مراکز ترکمن نشین مثل گنبد کاووس، قره بولاق، گومیشان، گلی داغ، قارقی، آق قلا و کلاله و ... انجام می شود. رتبه ی آخوندی را شورای آخوند های مدرس تعیین می کند. در مرتبه ی بالاتر از آخوند، روحانیون انگشت شماری هستند که به آنها « تقصیر » اطلاق می شود، شاید بتوان واژه ی آیت الله را معادل آن قرار داد.

ملا
ملا به کسانی اطلاق می شود که در حوزه های مذهبی تحصیل می کنند و هنوز به مقام آخوندی نرسیده اند.

قاری
قاری در لغت به معنی قرائت کننده است اما ترکمن ها این لفظ را به کسانی اطلاق می کنند که حافظ کل قرآن هستند و یا در این راه تلاش می کنند. ترکمن ها وجود قاری ها، ملا ها، آخوند ها را در انجام فرایض دینی و مراسم سوگواری، نعمتی بزرگ می دانند و به مقام روحانیت آن ها ارج می گذراند.

ایشان
ایشان ها افرادی مذهبی هستند و خود را نماینده فرقه نقشبندی معرفی می کنند. این افراد نیز همچون آخوند ها، قاری ها، ملا ها از احترام خاصی برخوردار هستند.

اولاد
اوالاد ها افراد مقدسی هستند که خود را از بازماندگان خلفای راشدین می دانند. این افراد نیز محترم هستند و به چهار گروه تقسیم می شوند:
۱) شیخ: شیخ ها نسب خود را به حضرت ابوبکر می رسانند.
۲) مختوم: مختوم ها نسب خود را به حضرت عمر می رسانند.
۳) آتا: آتاها نسب خود را به حضرت عثمان می رسانند.
۴) خوجه: خوجه ها نسب خود را به حضرت علی می رسانند1

گرایش به معنویت و مذهب در ترکمنستان رواج فزاینده ایی پیدا کرده است در سفری که رئیس جمهور ایران به منظور شرکت در اجلاس سران کشور های آسیای میانه در تاریخ ۱۹/۲/۷۱ به ترکمنستان نمود قاضی القضات این کشور از ایشان خواست که تسهیلاتی فراهم شد. تا طلاب علوم دینی ترکمنستان به جای تحصیل در عربستان، سوریه و ترکیه، در ایران به تحصیل علوم مذهبی بپردازند. ایران و ترکمنستان بدلیل اشتراک مذهبی و فرهنگی و مرز مشترک، مناسبات فرهنگی سیاسی و اقتصادی خوبی دارند.

طبق قانون ترکمنستان، تمامی امور دینی در این کشور از طریق «شورای امور دینی» وابسته به نهاد ریاست جمهوری ترکمنستان انجام و تنظیم می‏شوند. بیشتر مردم ترکمنستان، ترکمن هستند و اقلیت قابل توجهی روس و ازبک نیز در این کشور حضور دارند. اسلام مذهب اکثر مردم کشور است و بیش از ۹۰ درصد جمعیت ترکمنستان مسلمان و بقیه نیز پیرو کلیسای ارتدوکس روسیه هستند. در ترکمنستان در کنار شمار فراوان مساجد که در سال های پس از کسب استقلال این کشور احداث شده‏ است و مردم مسلمان این کشور در آن به انجام مناسک دینی خود میپردازند، مسیحیان نیز در عشق‏ آباد و مراکز دیگر استان های این کشور دارای معابد بوده و فعالیت رسمی دارند.


پانوشت:
1) به نقل از كتاب نگاهی به فرهنگ مادی و معنوی ترکمن ها، گنبد دردی اعظمی راد؛

منابع: 

http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=۲۰۸۳۳۳
http://www.hawzah.net/fa/book/bookview/۴۵۲۵۱/۲۰۴۲۸
http://iras.ir/vdchmkni.۲۳nz-dftt۲.html
http://www.asnoor.ir/Public/Minorities/ViewMinorities.aspx?Code=۱۰۰۲۲۶
http://turkmen.golestan.gov.ir/layers.aspx?quiz=page&PageID=۲۷۹

نويسنده: شيرين ياقوتي، كارشناس ارشد تاريخ ايران اسلامي؛

پايان متن/

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 35227