توصيه مطلب
۰
 
بررسی شعر امروز تاجیکستان
 

بررسی فرهنگ و ادبیات کشورهای همسایه، در مجامع فرهنگی و پژوهشی، همواره از اهمیتی بسزا برخوردار است. از این میان پرداختن به کشورهای هم ‌زبان در اولویت قرار می ‌گیرد و اهمیتی مضاعف خواهد داشت. متناسب با این رویکرد، شعر معاصر تاجیکستان، در مرکز فرهنگی شهر کتاب مورد بررسی قرار گرفت. در این نشست، علی‌ اشرف مجتهد ‌شبستری، سید علی موسوی‌گرمارودی و گلرخسار صفی اوا حضور داشتند.
بررسی شعر امروز تاجیکستان
 
ایراس؛ سنجیدن شعر امروز تاجیک را با معیار های شعر فارسی کمی دشوار است. تغییر خط و دور ماندن از کانون های فرهنگی فارسی برای چندین دهه به شعر فارسی در آسیای میانه زیان رسانيد. با همه این ها، شعر تاجیک داراي زیبایی هایی است که برای مخاطب فارسی زبان نشاط و حلاوت خاصی دارد. در نشست فرهنگی شهر کتاب که با عنوان «شعر امروز تاجیکستان» برگزار شد، شعر تاجیکستان از جنبه های گوناگون مورد بررسی قرار گرفت.


►شاعری که با جان و دل میسراید


مجتهد شبستری، بخشی از تلاش تاجیک ها در حفظ آیین، رسوم و زبان خویش، در سال های اخیر را بازگو کرد. وی سپس به تلاش های گلرخسار صفی اوا، در این خصوص اشاره، و تصریح کرد: "گلرخسار، اولین اشعارش را در سنین کم با زغال بر دیوار آشپزخانه نوشته است، او در رشتهی ادبیات تحصیل کرده و تا به امروز بیش از پنجاه اثر بهچاپ رسانده است. گلرخسار در ایران شناخته شده است، او در فهرست زنان مشهور ایرانی قرار دارد.

گلرخسار با جان و دل، میسراید، با رویکردی مادرانه. آثار او در ایام جنگ داخلی بیانگر واقعیت های موجود بود. او به واقع احساس مادری نسبت به آن ها که میجنگیدند، داشت. از این روی روایت گلرخسار از زنان افغان و تاجیک در دوران جنگ داخلی، بسیار خواندنی و جالب و توجه است. دقت او در ثبت این مسائل مثال زدنی است، گلرخسار بازگو کننده و هم بازتاب دهنده ی وقایع جامعه ی خویش است. گلرخسار صفی اوا، شاگرد "مومن قناعت" یکی از بزرگان شعر تاجیک بوده است."

مجتهد شبستری بر ضرورت شناخت زوایای مختلف شعر و ادبیات تاجیکستان تاکید کرد و افزود: "به نظر میرسد، شناخت ما از تاجیکستان محدود است، چراکه وقایع هفتاد سال اخیر این کشور را به خوبی نمی دانیم، حال آن که تاجیک ها ایران را به خوبی می شناسند. البته واضح است که این قبیل نشست ها می تواند در تحقق این امر موثر باشد. واقعیت این است که در هفتاد سال گذشته، به مدد کسانی چون "ابوالقاسم لاهوتی" ارتباط فرهنگی بین دو کشور برقرار بوده است، اما به وضوح نادر و اندک. اقدامات شوروی سابق فاصله ی فرهنگی بین دو کشور ایجاد کرده است که باید به مدد برنامه های مشخص و مدون مرتفع شود." 


►میراث رودکی

گرمارودی ضمن اشاره به آرای برخی منتقدان درباره ی شعر تاجیک در قیاس با شعر افغان، بر قدرت و قوت شعر ایشان تاکید کرد. وی گفت: "تاجیک ها جوهر شعری داشته اند و دارند چرا که رودکی از آن جاست و سرچشمه ی شعر فارسی تاجیکستان است. اما سال های اخیر به اضافه ی پانصد سال جدایی قبل تر، لطماتی به شعر تاجیکستان وارد کرده است."

وی، اشاره به پیشینه ی شعر تاجیکستان را ضروری دانست و تصریح کرد: "اگر مبدا شعر معاصر تاجیک را آغاز قرن بیستم بدانیم و هر شاعری را که دست کم یک سال در این قرن زیسته در دامنه ی شمول معاصران در آوریم حدود هفتصد شاعر در طول قرن بیستم زیسته اند. من خود تذکره ای با عنوان «از صدر تا ساقه»، طی یک تحقیق میدانی فراهم آورده ام که شرح احوال همین هفتصد شاعر را در بر دارد. در ربع اول این قرن، که خط لاتین و روسی به مردم تاجیک تحمیل شد. شعر شاعران تاجیک، به جهت گسیختگی ارتباط آنان با شعر فارسی ایران لطماتی دید، اما غلط در وزن و قافیه نداشت، بلکه گاه اگر فرصتی مییافت، از تاثیر متقابل هم خالی نبود."

گرمارودی افزود: "ویژگی دیگر شعر این مقطع، علاوه بر استوارتر بودن و پخته تر بودن از جهت لفظ در قیاس و نسبت به دوره های بعد، این است که ایشان هنوز با زبان عربی آشنا بودند، که برای شاعر فارسی، ضرورت است. شاعران علاوه بر به کار بردن صحیح لغات و ترکیبات فارسی و عربی، گاه شعر ملمع فارسی-عربی نیز می سرودند؛ در حالی که امروز در تاجیکستان حتی یک شاعر نمی یابید که عربی بداند؛ حال آن که امروز شعر تاجیک ها صرف نظر از مباحث فنی و جوهر شعری از جهات مختلف دیگر نظیر زبان شناسی و اجتماعی کمال اهمیت را دارد و باید مد نظر ما قرار گیرد."

وی، ادوار مختلف شعر تاجیک در قرن گذشته را به اجمال بررسی و تصریح کرد: "از آغاز ربع اول قرن بیستم، هرچه تاجیک ها از خط فارسی و اتصال به منابع میراث ادبی پدران خویش دور شدند، شعرشان در ساختار، لفظ، قافیه و وزن از شعر ما دورتر شد و رفته رفته کلمات و حتی نحو روسی در زبان آن ها تاثیر گذاشت."

تاجیک ها گاه حتی اسامی خاص را با تلفظ روسی به کار می بردند. استاد "صدرالدین عینی" و "ابوالقاسم لاهوتی" و پس از آن ها "ژاله بدیع اصفهانی"، پیشآهنگان تاثیرگذاری بودند و نقش برجسته ای در پیش گیری از نابودی شعر و زبان فارسی در تاجیکستان داشتند، اما به خاطر داشته باشیم که هیچ یک از آن دو به لحاظ قریحه ی شعری نابغه و برجسته نبوده اند تا الگویی والا محسوب شوند و شعر تاجیک ها را به قله ها بکشانند."

گرمارودی افزود: "از اواخر دهه ی شصت میلادی، شعر تاجیک با آن که هم چنان در پشت پرده ی آهنین به سر می برد، به دنبال سفر برخی شعرای تاجیک به ایران و افغانستان و هم سفر برخی ادبای ایران به تاجیکستان، آرام آرام با شعر فارسی آشنا شد و حتی از آشنایی با شعر کلاسیک ایران فراتر رفت؛ شاعر تاجیک با شعر نوی فارسی در قالب نیمایی نیز آشنا شد.

قالب های متداول در شعر معاصر تاجیک متنوعند و می توان گفت به ترتیب تداول عبارتند از: غزل، چهارپاره ی پیوسته، رباعی، دو بیتی، نیمایی، مثنوی و کم تر از همه، مسمط های ترجیع یا تضمین، که اغلب مخمس هستند. قصیده، قطعه، شعر آزاد و سپید نیز غالبا در آثار متاخرین دیده می شود. امروز تضمین غزل های حافظ و سعدی و بیدل چندان متدوال نیست، مسمط های غیر تضمین نیز نامتداول شده، این قالب ها در میان متقدمان بیشتر متداول بوده است. قصیده هم تقریبا همین گونه است، پس از عینی و لاهوتی و چند تن دیگر بعد از ایشان، باید گفت که این قالب امروزه منحصر به یک شاعر بدخشانی مقیم دوشنبه، "سلیم شاه حلیم شاه" است."

وی، قطعه را کم شمارترین و نامتداول ترین قالب شعری در میان شعرای تاجیک دانست و در این خصوص گفت: "این قالب که نمونه های درخشان آن را از زمان رودکی باید پی گرفت، در میان شاعران معاصر تاجیک مطلقا دنبال نشده است اما اگر بتوان قالب تازه ای یافت و مثنوی-قطعه نامش نهاد، باید گفت در آثار استاد مومن قناعت انحصار یافته است. قالب نیمایی دیگر قالب متدوال در شعر معاصر تاجیکستان است. "مستان شیرعلی" نخستین شاعری است که در قالب نیمایی در تاجیکستان شعر سرود. پس از وی، به تدریج شعر نیمایی در میان شاعران تاجیک، همه گیر شد و تا امروز حدود چهل تن از ایشان به طور وسیع تجربه ی سرودن شعر نو دارند. از این میان، دست کم چهار شاعر هم دارای اشعاری در قالب های آزاد شاملویی هستند."

گرمارودی درخصوص غزل تاکید کرد: "این قالب امروز در شعر تاجیکستان زنده و پویا است. از بهترین نمونه های آن اشعار "محمدعلی عجمی" است. چهارپاره ی پیوسته، از دیگر قالب هایی است که بسیار رواج دارد. اگر شعر معاصر تاجیک را به لحاظ مضمون نیز بسنجیم باید به شعر کودک و طنز نیز اشاره کنیم. البته از حیث فراوانی شعر طنز بسیار محدود و اندک است. از میان شعرای مشغول به شعر کودک "عبید رجب" برنده ی جایزه ی جهانی "هانس کریستین اندرسن" شده است و این خود در اقبال این قالب شعری موثر بوده است. شاید بتوان گفت شاعران کودک از بهترین شعرای تاجیک محسوب می شوند و تعدادشان نیز کم نیست؛ قریب به بیست تن از شاعران امروز تاجیک یا تنها شاعر کودک هستند و یا برای کودکان نیز شعر میسرایند، "نعمان رازق"، "گلچهره سلیمانی" و "حبیب فقیر" از آن دسته هستند."

وی در انتها تاکید کرد: "ایمان دارم که به زودی هم زبانان تاجیک که لزوم آموزش خط نیاکان خود را دریافته اند، با آموختن آن بتوانند جایگاه بسیار بلندی را که در شعر فارسی داشته اند، دوباره به دست آورند و شاهکارهایی گران قدر به جامعه ی خود عرضه کنند."


►دردهای رنگارنگ

گلرخسار صفی اوا، با استناد به قول "مهدی اخوان ثالث" تفکیک و تفرق بین فرهنگ و ادبیات ایران و تاجیکستان را مذموم دانست و در این باره گفت: "فرهنگ و ادب تاجیک از فارسی منفک نیست؛ به زعم اخوان، بنیاد هر دولت و ملتی، زبان است؛ ما یک زبان داریم، لذا نباید از ما و شما سخن گفت. من شعر را اول برای خود و درد خود میگویم، اگر دیگری به آن نیاز داشته باشد، آن را از آن خود میکند. من خود را از شما جدا نمیکنم و این را حق و اختیار خود میدانم. برای من افتخاری بزرگ است این که آفریدگار، بر من منت نهاده تا از عصر رودکی تا به امروز با زبان فارسی سخن بگویم و به آن عشق بورزم. وقتی من از ایران می گویم تمامی شاعران پارسی زبان را در نظر دارم، چرا که هر آن چه با یک زبان گفته می شود، جملگی به یک فرهنگ تعلق دارد."

وی افزود: "شعر صدای نفس لحظه است، حالت حال است، درد است؛ در تاریخ بشریت هیچ کس در شادی چیزی نیافریده است، شعر نتیجهی درد دندان عقل خسته است و دندان هر کس به طریق خودش درد می کند. خداوند به ما فارسی زبان ها بزرگان بی نظیری عطا کرده است، بزرگترین هدیه ی خداوند به ما شعر است و شعر ما را زنده نگه می دارد."

گلرخسار، به تاریخ جدایی ایران و تاجیکستان، عوامل موثر در آن و عواقبش اشاره کرد و ادامه داد: "آن چه ما امروز داریم بسیار خوب است؛ در نقاط مختلف و حتی دورافتاده ی تاجیکستان، در عرف و عادات مردم، اشعار فارسی چون شاهنامه و حافظ حفظ شده است."

وی برخی ویژگی های ادبیات معاصر تاجیک را برشمرد و تصریح کرد: "در گستره ی شعر معاصر تاجیکستان آثار بسیار خوبی وجود دارد. در خصوص شعر نیمایی و سپید باید بگویم مکتب شاملو را بسیار قوی و محکم می دانم، سبک اخوان را نیز بسیار می ستایم، اما مهم این است که هر شخص درد خود را بازگو می کند. شعر امروز ایران در تاجیکستان بسیار شناخته شده است، به عنوان مثال، تاجیک ها اشعار قیصر را بسیار می پسندند و آثار او و بسیاری دیگر از شعرای معاصر ایرانی در تاجیکستان چاپ و منتشر می شود.

پایان متن/
Share/Save/Bookmark
مرجع : شهر كتاب
کد خبر: 34497