۹
توصيه مطلب
۳
 
بررسی رویکردهای جدید در تنظیم مناسبات ایران و ترکیه
دولت جدید در ایران و سیاست جدید در ترکیه
 

ایران و ترکیه به رغم اختلاف نظر در مسائل مختلف، توان بالایی در تنظیم مجدد و حفظ مناسبات در مواقع بحرانی دارند. در این زمینه لازم است نگرش منطقی در تنظیم روابط حاکم شود و به جای اتخاذ مواضع احساسی، شاید لازم باشد به مسائل از دریچه منافع طرف مقابل نگاه شود تا پذیرش برخی واقعیت ها آسان تر باشد. سفر رییس جمهور ایران به ترکیه که به دنبال تصمیم دو کشور مبنی بر افزایش تماس های دیپلماتیک صورت می گیرد.
دولت جدید در ایران و سیاست جدید در ترکیه
 
ایراس؛ سفر رییس جمهور ایران به ترکیه که به دنبال تصمیم دو کشور مبنی بر افزایش تماس های دیپلماتیک در اواخر سال ۲۰۱۳ و در ادامه سفر اردوغان به تهران ونیز ملاقات های متعدد وزرای امورخارجه دو کشور انجام می شود، نشان از این دارد که دو کشور در تصمیم خود برای گسترش همکاری ها و ارتقاء سطح مناسبات جدی هستند.
 مسائل دوجانبه، منطقه ای و جهانی متعددی بین دوکشور وجود دارد که دو طرف در آنها دارای اشتراک و افتراق نظر هستند ولی در عمیق ترین مسائل اختلافی هم اراده طرفین برای حل مساله قوی هست. عمده ترین موضوعات بین ایران و ترکیه را به شرح مختصری که در پی می آید، می توان تبیین کرد. 


►همکاری های اقتصادی 
 
اقتصاد ایران و ترکیه از حیث ساختاری مکمل هم محسوب می شوند. ذخایر غنی منابع انرژی هیدروکربوری ایران و اقتصاد روبه رشد ترکیه با نیاز روزافزون به این منابع انرژی از یک سو و نیز مزیت های انتقال انرژی به ترکیه برای طرف ایرانی با توجه به شرایط تحریمی کنونی و حتی برای افق بلند مدت، سبب شده است که گونه ای از وابستگی متقابل اقتصادی بین دو طرف به وجود آید. هدف رسیدن حجم مبادلات اقتصادی به رقم ۳۰ میلیارد دلار در سال با توجه به رشد درخور توجه حجم مبادلات به راحتی محقق خواهد شد و پیش بینی می شود، تجارت فی مابین در سال های آتی بسیار فراتر از رقم ۳۰ میلیارد پیش برود. در این زمینه برخی تحلیل گران ترک بسیار خوشبینانه به این مساله نگاه می کنند و رسیدن به رقم ۱۰۰ میلیارد دلار در حجم مبادلات سالانه دو کشور را در یک افق بلند مدت و در صورتی که عزم سیاسی بین دو طرف وجود داشته باشد، هدفی قابل دسترس می دانند.
 
هرچند بالا بودن سهم انرژی و یا خرید و فروش طلا در مبادلات دو جانبه چندان مطلوب نیست و برای یک همکاری عمیق و گسترده اقتصادی نیاز به توسعه همکاری های همه جانبه ای هست ولی اقدامات اساسی از قبیل تسهیل سرمایه گذاری های مشترک بین دو طرف، باعث ارتقاء سطح و استراتژیک نمودن همکاری ها خواهد شد. انتقال انرژی ایران به اروپا از خاک ترکیه نیز موضوعی که از قبل مطرح بوده است و اکنون با بحران اوکراین که تمایل اروپایی ها را برای کاهش وابستگی گازی به روسیه افزایش داده، داغ تر شده است. اگر غرب بتواند در مساله هسته ای با ایران به توافق پایداری برسد، این مهم محقق خواهد شد
انتقال انرژی ایران به اروپا از خاک ترکیه نیز موضوعی که از قبل مطرح بود و اکنون با بحران اوکراین که تمایل اروپایی ها برای کاهش وابستگی گازی به روسیه افزایش داده ، داغ تر شده است
که در این میان ترکیه به منزله قوی ترین گزینه در این جریان انتقال انرژی، از منتفع شوندگان اصلی به شمار می رود.

البته در موضوع تبادل انرژ ی بین ایران و ترکیه برخی اختلافات تکنیکی نظیر اختلاف بر سر قیمت گاز وجود دارد و در شرایط کنونی ترکیه گاز دریافتی از ایران را با بهای بالاتر از گاز روسیه و جمهوری آذربایجان می خرد و طبق قرارداد اولیه مجبور است بابت مقدار گاز تعیین شده در قرارداد حتی اگر این حجم را دریافت هم نکرده باشد، به ایران پول پرداخت کند. (وجود بند Take-or-Pay در قرارداد) این اختلافات تکنیکی علیرغم اینکه ممکن است به مراجع داوری بین المللی نیز کشیده شود، اما اختلاف اساسی محسوب نمی شود و به نظر نمی رسد که خلل آن چنانی در مناسبات اقتصادی دو طرف ایجاد نماید. 


► مسائل منطقه ای 
 
مواضع دو کشور در مسائل منطقه ای بسته به موضوع، همراه با اختلاف و اشتراک نظر است. سوریه مهم ترین موضوع اختلافی بین دو کشور محسوب می شود. جمهوری ترکیه در صف بندی جهانی پیرامون موضوع سوریه به سبب پیوندهای ناگسستنی با غرب و نیز مناسبات گسترده با جهان عرب ناگزیر از قرار گرفتن در جبهه غربی – عربی بود. بنابر این اگر به مواضع ترکیه در بحران سوریه نه از دریچه منافع جمهوری اسلامی ایران، بلکه از منظر منافع ملی ترکیه نگاه کنیم، شاید قرار گرفتن ترکیه در جبهه غربی–عربی منطقی به نظر برسد ولی اشتباه سیاست خارجی ترکیه در این بود که در پیش بینی آینده سوریه فقط به گزینه سقوط دولت بشار اسد امید بسته بود و بر همین اساس وارد همکاری گسترده با مخالفان دولت سوریه شد و این کار هزینه های زیادی را بر ترکیه تحمیل کرد. 

البته نکته مهمی در این بین وجود دارد و آن هم ماهیت سیاست خارجی ترکیه در دولت حزب عدالت و توسعه است که بر اساس دکترین ژرفای استراتژیک از مطلق نگری در ترسیم سیاست خارجی می پرهیزد و برهمین مبنا بود که ترکیه توانست به رغم مخالفت های داخلی بسیاری از رویه های موجود در سیاست خارجی مانند موضوع ارمنستان، یونان و مساله کردی را تغییر دهد و حتی مناسبات دوستانه با سوریه هم در زمان دولت حزب عدالت و توسعه شکل گرفت. بنابر این در صورت تعیین تکلیف قطعی آینده سوریه و ثبات در این کشور احتمال اینکه دولت اردوغان بار دیگر روابط حسنه با دمشق را از سر گیرد، وجود دارد. 

مساله عراق نیز از موارد اختلافی بین دو کشور محسوب می شود که در این موضوع ماهیت اختلافات عمدتا بر رقابت پیرامون گسترش حوزه نفوذ متمرکز است و مواضع ایران و ترکیه در موضوعات داخلی عراق، برآیند معادله های قدرت و توازن قوا بین عناصر داخلی عراق و کشورهای ذینفع است. اکنون که حوزه نفوذ ایران در عراق تفوق دارد، تلاش ترکیه براین استوار شده است تا پویایی بیشتری به برگ برنده های خود، نظیر حکومت محلی شمال عراق ببخشد؛ تا هم جریان کردی در خاک خودش را مدیریت کند و هم ناکامی هایش در بغداد را جبران نماید.

در مساله فلسطین نیز هرچند اختلافات تل آویو – آنکارا در سایه تلاش های دیپلماتیک در حال کاهش است، ولی امر مسلم در این میان این است که اولا روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی به دوران اوج مانند دهه ۱۹۹۰ برنخواهد گشت،
ایران و ترکیه به رغم اختلاف نظر در مسائل مختلف ، توان بالایی در تنظیم مجدد و حفظ مناسبات در مواقع بحرانی دارند . در این زمینه لازم است نگرش منطقی در تنظیم روابط حاکم شود و به جای اتخاذ مواضع احساسی ، شاید لازم باشد به مسائل از دریچه منافع طرف مقابل نگاه شود تا پذیرش برخی واقعیت ها آسان تر باشد.
در ثانی دولت حزب عدالت و توسعه به سبب زیربنای اعتقادی طرفدارانش همچنان حامی مردم فلسطین خواهد بود. بنابراین مساله فلسطین را صرف نظر از اختلاف رویکرد ایران و ترکیه می توان یکی از نقاط مشترک اساسی بین دو کشور برشمرد. 


► پیوندهای غربی ترکیه و اصول ضد غربی ایران 
 
جمهوری ترکیه به رغم اختلاف با غربی ها، در پیوند عمیق سیاسی، اقتصادی و نظامی با جهان غرب است و این پیوند عمیق باعث می شود که دولت ترکیه علیرغم رویکرد اسلامگرایی و توجه زیاد به مسائل منطقه و جهان شرق، هنوز هم پیمان غربی ها محسوب شود؛ ولی ایران در صورت حل مساله هسته ای نیز هنوز فاصله زیادی با جهان غرب خواهد داشت و این ماهیت متضاد نظام های سیاسی دو کشور ایران و ترکیه، بعد از انقلاب اسلامی ایران در سایه ملاحظات ناشی از رعایت حسن همجواری، پیشینه مشترک دینی، تاریخی و فرهنگی و سابقه حدود ۴۰۰ سال همسایگی بدون جنگ و نیز وابستگی های متقابل اقتصادی همواره پوشیده مانده است. البته در این مدت سایه ای از بی اعتمادی هم بر روابط دو کشور بوده است. 

تضادهای ایدئولوژیک (حکومت دینی در برابر نظام لاییک)، اکنون مانند سال های اولیه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در تنظیم مناسبات دو کشور تاثیرگذار نیست. با روی کار آمدن اسلامگرایان در ترکیه مؤلفه های لائیسیته و اثر آن بر نظام سیاسی ترکیه تعدیل شد و روندی که دولت ترکیه در زمینه اصلاح ساختار نظام سیاسی آغاز کرده است، نشانگر آغاز دوره جدیدی در ترکیه است که نتیجه آن رشد تمایلات اسلامی هرچند با رویکرد میانه رو و محافظه کار خواهد بود. بنابر این جوامع ایران و ترکیه از حیث باورهای رسمی اجتماعی- فرهنگی به هم نزدیکتر شده اند و ایران تهدیدی از ناحیه جریان لاییسم ترکیه علیه نظام و جامعه دینی احساس نمی کند و متقابلا" ترکیه به سبب عدم مداخله ایران در مسائل داخلی ترکیه، انقلاب گری دینی را به مثابه خطر نگاه نمی کند. 

در اوضاع کنونی که ترکیه در مساله هسته ای، فشارهای غربی را نادیده انگاشته و به حمایت از ایران پرداخته است، سایر سیاست های غرب محور ترکیه نمی تواند تهدید مهمی بر ضد ایران تلقی شود. کما اینکه استقرار سامانه دفاع موشکی ناتو در منطقه کوره جیک مالاتیا در ترکیه علیرغم برخی نگرانی های اولیه از سوی مقامات ایرانی با رویکرد منطقی مواجه شد. 


► سخن پایانی 
 
ایران و ترکیه به رغم اختلاف نظر در مسائل مختلف، توان بالایی در تنظیم مجدد و حفظ مناسبات در مواقع بحرانی دارند. در این زمینه لازم است نگرش منطقی در تنظیم روابط حاکم شود و به جای اتخاذ مواضع احساسی، شاید لازم باشد به مسائل از دریچه منافع طرف مقابل نگاه شود تا پذیرش برخی واقعیت ها آسان تر باشد.
 
در اوضاع کنونی که بعد از آغاز به کار دولت آقای روحانی تحرک مثبتی در سیاست خارجی ایران آغاز شده و ترک ها این تحولات را با دیده مثبت می نگرند، فرصت مناسبی است تا ایران و ترکیه در معماری جدید منطقه خاورمیانه به مثابه همسایگان هم پیمان ظاهر شوند. دولت جدید ایران، روح تازه ای در سیاست خارجی ایران دمیده و دولت ترکیه با درک شرایط منطقه، دست به بازنگری در برخی سیاست های خود زده است و اگر این فرصت توسط دو طرف در جهت هم افزایی و منافع متقابل و با هدف صلح و ثبات منطقه ای به کار گرفته نشود، بازیگران دیگر نقش اصلی را در تعیین سرنوشت آتی منطقه ایفا خواهند کرد. در این میان علاوه بر دولت های طرفین، نهادهای غیردولتی به ویژه رسانه ها هم باید دیدگاه منطقی را جایگزین دیدگاه های احساسی سطحی نمایند و منافع ملی را نه در تحولات کوتام مدت، بلکه در روندهای درازمدت جسجو نمایند. 

نویسنده: الیاس واحدی، کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز و عضو شورای نویسندگان ایراس؛
 

پایان متن/

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 36305
سعید
۱۳۹۳-۰۳-۱۹ ۱۰:۳۹:۲۲
ترکیه در مقابل غرب از مواضع هسته ایران دفاع کرده است ؟! (2453)
 
۱۳۹۳-۰۳-۱۹ ۱۴:۴۰:۰۳
احتمالا" شما طی چند سال اخیر در جریان اخبار نبوده اید و گرنه چنین سوالی نمی کردید. (2455)
 
شین.میم
United States
۱۳۹۳-۰۳-۱۹ ۱۰:۴۹:۱۹
برای درک صحیح و بهتر روابط ایران با کشورهای منطقه باید دید منطقی تری اتحاذ کرد.اول از همه باید نحوه تغییرات حاصل از پیشرفت مذاکرات هسته ای ایران با گروه 5+1 را لحاظ کرد.تغییرات در حدی بود که رئیس جمهور آذربایجان را علی رغم موضع های پیشین به ایران بکشاند.
چنین تغییری در رویکرد سیاست خارجی ایرانی پس از روی کار آمدن دولت روحانی موجب شده کشورها با دیدی منطقی به عملکرد ایران واکنش نشان دهند چرا که کافی است توافق همه جانبه در مذاکرات صورت بگیرد تا ایران قدرت خودش را به عنوان هسته مرکزی در منطقه ثبت کند.
با توجه به رویکرد های غرب گرایانه ترکیه و نحوه عملکرد این کشور در دوران اجرای تحریم ها علیه ایران می توان چنین نتیجه گیری کرد که ترکیه نیز به دنبال ثبت قدرت خود به عنوان هسته مرکزی در منطقه بوده است.اما پیچیدگی اوضاع سوریه و نقش ایران در این کشور و پیشرفت مذاکرات موجب شده تا ترکیه نیز همانند آذربایجان از در آشتی در بیاید و منطقه را با قبول جایگاه نقش ایران در آن در نظر بگیرند.
اساسا ایرن و ترکیه علی رغم داشتن وجوه اشتراکات فراوان در تمامی زمینه ها چون هدف مشترکی را در منطقه دنبال می کنند خیلی سخت خواهند توانست به توافق چه در زمینه انرژی و چه در زمینه فرهنگی دست پیدا کنند.چرا که موضع ایران در زمینه دشمنی با غرب مشخص است اما دولت ترکیه خواهان بازی کردن در هر دو زمین شرق و غرب است از این رو به وجود نیامدن توافق منطقی و قابل پیشینی است. (2454)
 
ساسان
۱۳۹۳-۰۳-۲۰ ۰۱:۰۳:۲۳
ترکیه در مقایسه با سایر همسایگان عرب و غیر عرب بهترین همسایه ایران بوده است
در زمینا انرژی هسته ای همیشه از حقوق برحق ایران دفاع کرده
با وجود جمعیت زیاد ترکها در ایران هیچوقت در مسایل داخلی ایران دخالت نکرده است
چهارصد سال همسایگی بدون جنگ داشته
پس باید منطقی بود و به این نکته توجه داشت که منافع ملی ما در گرو توسعه روابط با این همسایه هست نه اعراب (2459)
 
۱۳۹۳-۰۳-۲۱ ۱۷:۱۶:۰۸
درسته که ترکیه در مجموع برای ما بهتر از کشورهای عربی است ولی با کشورهای عربی هم می توان تعامل بسیار بهتری داشت . این هنر دیپلماسی است که دشمن را به بی طرف و بی طرف را به دوست تبدیل کرد. (2464)
 
محمودی
۱۳۹۳-۰۳-۱۹ ۱۴:۴۱:۳۴
مقاله بدی نبود ولی این که گفتید ترکیه در سیاست خارجی خود بازنگری می کند ، بعید است. چون اونها خودشون رو بازنده نمی دونند . (2456)
 
حسین
United States
۱۳۹۳-۰۳-۱۹ ۱۵:۴۶:۵۹
به نظر من به دلیل عدم اعتماد میان ایران و اروپا، ترکیه هیچ گاه محل ترانزیت گاز ایران نخواهد شد و در این رابطه نمی توان امید چندانی داشت.

سیاست های ایران و ترکیه علاوه بر موضوع سوریه در برخی دیگر از کشورها همچون عراق و ارمنستان نیز با یکدیگر تعارض دارد. در حالی که ایران از دولت مرکزی عراق حمایت می کند، دولت آنکارا به شدت طرفدار ایجادرابطه با اقلیم کردستان است. از طرف دیگر ارمنستان کشوری دوست برای ایران محسوب می شود اما ترک ها و ارمنی ها همچنان دارای تنش های بالا بوده و چشم انداز مثبتی برای بهبود روابط ندارند.
درباره بحث هسته ای به نظر من ترکیه به خصوص در دوره قبل و با میزبانی های متعدد از گفتگوهای هسته ای تنها به دنبال بالا بردن موقعیت منطقه ای خود بود و هیچ گونه موافقتی با پیشرفت هسته ای ایران نداشت. (2457)
 
۱۳۹۳-۰۳-۲۱ ۱۷:۱۴:۰۶
ترکها اگر به دنبال پیشرفت هسته ای ایران نباشند ولی مطمئنا" خواهان تنش ایران وغرب در باره مساله هسته ای ایران نیستند چون کاملا" به ضررشان هست. برای همین از مذاکرات هسته ای ایران و حل این مشکل همواره دفاع می کنند . منافع اقتصادی برای ترکیه بسیار مهم تر از پرستیژ منطقه ای و .. است. (2463)
 
۱۳۹۳-۰۳-۲۳ ۰۸:۵۳:۱۴
بالاترین سطح مبادلات تجاری میان دو کشور، در سال 2010 و به میزان 10 میلیارد دلار بوده است. اینکه بگوییم در کوتاه مدت این رقم به بیش از 30 میلیارد دلار می رسد، خیلی خوشبینانه است. همچنین به نظرم یکی از کشورهایی که مخالف سرسخت ایران هسته ای به شمار می رود، ترکیه است. این کشور قاعدتا نباید از داشتن یک همسایه هسته ای استقبال کند. (2469)