۲
توصيه مطلب
۳
 
به مناسب صدو هشتادو هفتمين زادروز دیمیتری مندلیف
مندلیف، نابغه‌ي احمق!
 

مندلیف، نابغه‌ي احمق!
 

ايراس: دیمیتری ایوانوویچ مندلیف، شیمیدان معروف روس ۸ فوریه سال ۱۸۳۴ در روستایی نزدیک شهر توبولسک در کشور روسیه متولد شد. دیمیتری هفدهمین و آخرین فرزند خانواده بود. اما در زمان غسل تعمید دیمیتری، تنها ۷ نفر از خواهران و برادرانش زنده مانده بودند و فرزندان دیگر فوت کرده بودند. پدرش مدیر مدرسهای در توبولسک بود. دو چیز در خانواده مندلیف اهمیت بسیار داشت، یکی کتاب و دیگری کار و تلاش. مندلیف پدر خود را در کودکی از دست داد. او در مدرسه توبولسک استعداد درخشان خود را در ریاضیات و فیزیک نشان داد و عصرها بعد از مدرسه در کارگاه شیشهگری به مادرش کمک میکرد مدتی بعد کارگاه شیشهگری آتش گرفت و همه سرمایهشان از دست رفت. دیمیتری برای یافتن شغل بهتر به سن پترزبورگ رفت و در آنجا به تدریس پرداخت.

در سال ۱۸۵۰ توانست بورس تحصیلی بگیرد و به تحصیل در رشته ریاضی، فیزیک و شیمی بپردازد. او خانواده خود را هم به سن پترزبورگ برد اما متاسفانه مادر و خواهرش به بیماری سل دچار شدند و جان خود را از دست دادند و او تنها شد فقر از یک سو و اندوه از سوی دیگر او را چنان بیمار ساخت که پزشکان تصور کردند او نیز به سل مبتلا شده است و به او توصیه نمودند برای معالجه و استراحت به یک محل خوش آب و هوا مسافرت نماید. دیمیتری به جزایر کریمه رفت و مدتی را در آنجا ماند. پس از مدتی او سلامت روحی خود را بازیافت و به سن پترزبورگ بازگشت. مندلیف در محضر آ. وسکرسنکا شیمیدان بزرگ روسی علم شیمی را آموخت و در سال ۱۸۵۵ با دریافت یک مدال طلا فارغالتحصیل شد. او به تدریس در دبیرستان مشغول شد و چندی بعد کتاب شیمی آلی را که اولین کتاب درسی شیمی آلی روسی بود منتشر نمود. پس از آن به فرانسه و آلمان دعوت شد تا در کنفرانسها شرکت کند. کتاب بعدی او "اتحاد آب و الکل" بود. او در زمینه شیمی صنعتی درجه دکتری گرفت و استاد شیمی دانشگاه سن پترزبورگ شد. پس از آن چند کتاب دیگر در زمینه شیمی منتشر نمود.

مندلیف دو بار -یک بار در سال ۱۸۶۲ و دیگر بار در سال ۱۸۸۲- ازدواج کرد که ازدواج اول او در سال ۱۸۸۲ به جدایی انجامید. او از همسر اول خود یک پسر و دو دختر و از همسر دوم خود دو پسر و یک دختر داشت. یکی از نکات عجیب زندگی مندلیف این است که با وجود داشتن شهرت فراوان در مجامع علمی، میگویند که او تقریباً دوستی در کنار خود نداشت. مندلیف به طور آشکار با دانشمندان دیگر به بحث و مجادله میپرداخت. جالب است که یکی از بزرگترین منتقدان وی، لف تالستوی نویسنده مشهور بوده است که در مورد مندلیف میگوید:"چیزهای جالب بسیاری در او وجود دارد اما به طور وحشتناکی احمق است". مشابه این نظر را خود مندلیف در مورد تالستوی ابراز مینمود: "او نابغه اما احمق است".

در مورد زندگی و کارهای مندلیف افسانههای بسیاری نقل میکنند، از جمله اینکه برخی به اشتباه او را کاشف نوشیدنی الکلی ودکا میدانند. اما برخلاف تصورات عامه، ودکا مدتها قبل از تولد مندلیف وجود داشته است. افسانهی دیگری که بسیاری در مورد دیمیتری مندلیف نقل میکنند این است که ایده جدول تناوبی عناصر در خواب به مندلیف الهام شده است، اما واقعیت این است که مندلیف خود این افسانه را برای مجاب کردن علاقهمندان سرسخت و سمجی که از مباحث علمی سر در نمیآوردند ساخته بود. در حالی که ایده ترتیب عناصر در جدول به طور ناگهانی به ذهن مندلیف رسید و او فوراً پی برد که به چه ترتیبی باید کارتها را کنار هم بچیند تا هر عنصر در جای خود قرار بگیرد و جای چند عنصر که هنوز کشف نشده بودند نیز خالی بماند. مندلیف برای مرتب کردن جدول تناوبی عناصر شیمیایی مدت یکسال زمان گذاشت و سرانجام در یکم ماه مارس سال ۱۸۶۹ آن را بازنویسی و تحت عنوان "سیستم تناوبی عناصر بر اساس جرم اتمی و شباهتهای خواص شیمیایی آنها" به چاپ رساند.

اهمیت دستاورد بزرگ علمی مندلیف
تا قبل از کشف جدول تناوبی عناصر توسط دیمیتری مندلیف تنها ۶۳ عنصر از نظر شيميدانها شناخته شده بود مندليف در اين فكر بود كه خواص فيزيكي و شيميايي عناصر تابعي از جرم اتمي آنهاست. بدون قانون تناوبي نه پيشبيني خواص عناصر ناشناخته ميسر بود و نه به فقدان يا غيبت برخي از عناصر ميشد پي برد.

كشف عناصر منوط به مشاهده و بررسي بود بنابراين تنها ياري بخت، مداومت و يا پيشداوري منجر به كشف عناصر جديد ميشد. قانون تناوبي راه جديدي در اين زمينه گشود منظور مندليف از اين کار آن بود كه در سير تاريخي شيميايي، زمان حدس زدن وجود عناصر و پيشگويي خواص مهمشان فرا رسيده است. جدول تناوبي پايهاي براي اين كار شد حتي ساخت اين جدول نشان ميداد كه در چه جاهايي مكان خالي باقي ميماند كه بايد بعداً اشغال شود. با آگاهي از خواص عناصر موجود در جوار اين مكانهاي خالي ميشد خواص مهم عناصر ناشناس را تخمين زد و چند مشخصه مقدار آنها را (جرمهاي اتمي، چگالي، نقطه ذوب، و نقطه جوش و مانند آنها را) به كمك نتيجهگيريهاي منطقي و چند محاسبه رياضي ساده، تعيين كرد. اين مطالب نياز به تبحر كافي در شيمي داشت. مندليف از اين تبحر برخوردار بود كه با تركيب آن با تلاش علمي و اعتقاد به قانون تناوبي، توانست پيشگوييهاي درخشاني در باره وجود و خواص چندين عنصر جديد ارائه دهد. این جدول از سبکترین عنصر یعنی هیدروژن آغاز میشد و به سنگینترین عنصر یعنی اورانیوم خاتمه پیدا میکرد. در آغاز کسی از جدول او استقبال نکرد اما با گذشت زمان پیشگوییهای وی تحقق یافتند و عناصر مجهول با مشخصات از قبل پیشبینی شده و وزن مخصوص مشخص جای خود را یکی پس از دیگری در جدول مندلیف یافتند و اهمیت کشف مندلیف را بیش از پیش روشن ساختند.

دستاوردهای دیگر دیمیتری مندلیف
مندلیف همچنین در مطالعات دیگری در شیمی سهم مهمی داشته است. شیمیدان و مورخ علم روس، لو چوگائف از او با عنوان "یک شیمیدان نابغه، فیزیکدانی تراز اول، پژوهشگری پرثمر در زمینههای هیدرودینامیک، هواشناسی، زمینشناسی، برخی زمینههای فناوری شیمی نظیر مواد منفجره، نفت و سوخت؛ و دیگر مباحث نزدیک به فیزیک و شیمی؛ یک متخصص در صنایع شیمیایی و به طور کلی متخصص در صنعت و نیز یک متفکر اصیل در اقتصاد" یاد کرده است. مندلیف در زمینهی علوم کشاورزی نیز کار کرد و در مورد اتر نیز فرضیاتی طرح نمود.

در مطالعات خود در زمینهی شیمی فیزیک، مندلیف انبساط مایعات با گرما را بررسی نمود و یک رابطه شبیه به قانون گی لوساک درمورد یکنواختی انبساط گازها به دست آورد. او منشا پیدایش نفت را مورد بررسی قرار داد و نتیجه گرفت که هیدروکربنها در اعماق زمین تشکیل شدهاند. مندلیف همچنین ترکیبات تشکیلدهندهی نفت را بررسی کرد و در ساخت اولین پالایشگاه نفت در روسیه کمک نمود. وی متوجه اهمیت نفت به عنوان منبع مشتقات نفتی و مواد حاصل از نفت شده بود. این تعبیر معروف از اوست که سوزاندن نفت به عنوان سوخت "همانند برافروختن اجاق گاز با اسکناس است".

پس از روشن شدن اهمیت کشف جدول تناوبی عناصر، تمام آكادمیهای كشورهای جهان جز روسیه دیمیتری مندلیف را به عضویت خود پذیرفتند. مندلیف مردی آزادیخواه و علاقهمند به مسائل اجتماعی بود او مورد انتقاد دولت روسیه قرار گرفت و دولت روسیه او را به خارج از روسیه فرستاد. مندلیف به پاریس رفت و در آزمایشگاه ورتس شیمیدان فرانسوی مشغول به کار شد و مدتی هم به همکاری با بونزن شیمیدان و فیزیکدان آلمانی پرداخت. سپس به آمریکا سفر کرد و از چاه نفتی پنسسیلوانیا بازدید به عمل آورد. در سال ۱۹۰۵ مندلیف به عنوان عضو آکادمی سلطنتی علوم سوئد انتخاب شد. یک سال بعد از آن کمیتهی جایزهی نوبل شیمی، مندلیف را به خاطر کشف ساختار تناوبی عناصر برای جایزه نوبل سال ۱۹۰۶ به آکادمی سوئد توصیه نمود. بخش شیمی آکادمی سوئد این پیشنهاد را به صورت مشروط پذیرفت، اما بر خلاف انتظار در جلسه اصلی آکادمی، یک مخالف از اعضای کمیتهی نوبل، پیشنهاد انتخاب هانری مواسان، فرد مورد نظر خود را مطرح نمود. سوانت آرنیوس نیز با وجود اینکه عضو کمیتهی نوبل نبود با بیان این که کشف ساختار تناوبی عناصر، برای جایزه نوبل سال ۱۹۰۶ قدیمی است با انتخاب مندلیف مخالفت نمود. به گفته برخی از معاصران او، آرنیوس به دلیل انتقاد مندلیف از نظریه تفکیک وی، با انتخاب او مخالفت کرد. سرانجام پس از بحثی طولانی، اکثریت آکادمی به هانری مواسان رای دادند. تلاش برای انتخاب مندلیف برای جایزه نوبل سال ۱۹۰۷ نیز با مخالفت کامل آرنیوس بیفرجام ماند. در سال ۱۹۰۷ زمان جنگ روسیه و ژاپن به علت تقاضای مردم روسیه به کشورش روسیه باز گشت. این شیمیدان بزرگ سرانجام در دوم فوریه ۱۹۰۷ در سن ۷۲ سالگی و بر اثر آنفلوآنزا در سن پترزبورگ درگذشت.

منابع:
۱- "دیمیتری ایوانوویچ مندلیف"، پرتال مشاهیر روس
http://www.nameofrussia.ru/person.html?id=۷۲
۲- "دیمیتری مندلیف"، دانشنامه آزاد ویکی پدیا
http://fa.wikipedia.org/wiki
۳- "آشنایی با زندگی مندلیف"
http://www.beytoote.com/scientific/scientist/getting-familiar-life-mandaliev.html
۴- " زندگينامه دانشمندان: مندليف"
http://www.hupaa.com/Data/P۰۰۴۰۱.php

نویسنده: مرضیه حیدری، عضو شورای فرهنگی ایراس

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 27538
پروین
۱۳۹۱-۱۱-۲۵ ۱۴:۱۲:۳۵
خوب بود و اطلاعات جالبی در برداشت. متشکرم (1502)
 
۱۳۹۱-۱۱-۲۹ ۱۷:۲۱:۰۹
بسیار عالی بود. از زحمات شما بسیار سپاسگزارم. (1508)