توصيه مطلب
۳
 
اکو فرصتی برای بهبود روابط میان ایران و آذربایجان
نویسنده: دکتر علی ولیقلی زاده، عضو هيأت علمی دانشگاه مراغه و پژوهشگر مسائل بین الملل
 

ایراس: تنش میان ایران و جمهوری آذربایجان که مدتی پیش بالا گرفت پس از سپری شدن مدت زمانی کوتاه مجددا فروکش کرده است و هر دو کشور تلاش دارند تا بنا بر مصالح ژئوپولیتیکی خود روابط را به حالت عادی باز گردانند. این تلاش ها با برگزاری اجلاس سازمان اکو همزمان شده است. اجلاسی که فرصتی جدید را برای نزدیکی دو کشور ایجاد کرده و هر دو کشور را بر آن داشته تا با با استفاده از ظرفیت های موجود در این اجلاس روابط را تحکیم کنند، هر چند در این میان بازیگران فرا منطقه ای از بازگشت روابط نزدیک میان این دو کشور چندان دلخوش نیستند. یادداشت زیر به این موضوع و ظرفیت های این اجلاس در نزدیکی روابط تهران، باکو پرداخته است.
اکو فرصتی برای بهبود روابط میان ایران و آذربایجان
 

اکو يک سازمان منطقه اي براي همکاري هاي اقتصادي در حوزه جنوب غرب آسيا است که داراي ده عضو مي باشد. اين سازمان در سال ۱۹۸۵ توسط کشورهاي جمهوري اسلامي ايران، ترکيه و پاکستان به منظور ايجاد و گسترش همکاري هاي اقتصادي منطقه اي تأسيس گرديد. اين سازمان در سال ۱۹۹۲ در پی فروپاشي اتحاد شوروي، با عضويت جمهوري هاي تازه استقلال یافته آذربايجان، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيكستان، تركمنستان، ازبكستان و افغانستان توسعه يافت.
 
كشورهاي عضو اكو در منطقهاي کاملاً راهبردی واقع هستند كه این منطقه علاوه بر اهمیت ویژه جغرافیایی - مکانی، داراي منابع طبيعي فراواني نظير منابع عظيم نفت و گاز، مواد معدني فلزي از جمله مس، طلا، روي و ذخاير عظيمي از مواد معدني غيرفلزي و از همه مهمتر نيروي انساني فراوان و جوان ميباشد و اين موضوع در دورنمای آتی توسعه صنعتي و روابط تجاري - اقتصادي اين كشورها از اهمیت ويژه ای برخوردار است. اهمیت اين موضوع وقتی دو چندان می شود که موقعیت ژئوپلیتیکی اين سازمان در بستر تعاملات اقتصادي جهان، در مرکز ثقل یا کانون استراتژیکی تداخل مرزهاي اقتصادی - سیاسی حوزه هاي ژئواستراتژيکي اروپا، خليج فارس، روسيه، هند و چين مورد بررسی قرار می گیرد. 

با توجه به آنچه که ذکر شد، در این مقاله سعی بر آن است که حضور ایران در اجلاس اخیر اکو در جمهوری آذربایجان از دید ژئوپلیتیکی مورد تحلیل قرار گیرد. اجلاس اخیر اکو در جمهوری آذربایجان روز ۲۵ مهر ماه همزمان با واگذاری ریاست دوره ای این سازمان از ترکیه به آذربایجان و با حضور رؤسای جمهور اعضا در باکو پایتخت جمهوری آذربایجان برگزار شد.
 
در واقع اجلاس سران اکو هر دو سال یک بار برگزار می شود و چنین قابل تصور است که این سازمان از پتانسیل لازم برای حل مسائل دوره ای بین اعضای مختلف سازمان که برغم پیوستگی سرزمینی، از نظر سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و تمدنی علاوه بر نقاط مشترک دارای نقاط افتراق زیادی هم با یکدیگر هستند، برخوردار است. 

از جمله مصداق های بارز چنین وضعیتی، شرایط حاکم و وزن سنگین چالش های سياسی - ژئوپلیتیکی بر مناسبات جمهوری اسلامی ایران و آذربایجان بویژه در سال های اخیر است که این موضوع هر از گاهی باعث ایجاد منازعات دیپلماتیک بین طرفین بوده است که ماحصل آن چیزی جز سینوسی بودن ماهیت مناسبات فی مابین نیست که در وضعيت فعلی به راحتی می توان نمود واقعی اين موضوع را در بستر چالش های سياسی اخير در مناسبات طرفين رصد کرد.
 
این در حالی است که جمهوری آذربايجان در شطرنج راهبردی قفقاز جنوبي از موقعيت کاملاً ويژهاي بهره ميبرد و در اين بين روسيه ـ ايران ـ ترکيه بهعنوان بازيگران همجوار و رقيب در قفقاز جنوبي هر کدام با رويکرد راهبردی کاملاً متفاوت به دور آذربايجان حلقه زدهاند. 

منتهی، ايران آنچنان که بايد در تنظيم مناسبات خود با آذربايجان به موازات ترک ها يا روس ها موفق نبوده است و اين در وضعیتی است که از بعد تعلقات ژئوپليتيکي به هيچ وجه نميتوان اهميت آذربايجان را در پيشبرد سياست خارجي و حتي داخلي ايران ناديده گرفت. در واقع در بین كشورهاي قفقاز جنوبي، جمهوري آذربايجان با دارا بودن وسعت بيشتر، جمعيت فراوانتر، منابع انرژي فسيلي، آب و خاک نسبتاً مناسب، بطور بالقوه بيشترين امکان را براي رشد و رسيدن به قدرت ملي بالاتر برخوردار است.
 
جمهوري آذربايجان با دارا بودن ويژگي-هايي از قبيل تجانس جمعيتي، قومي و فرهنگي با شمال غرب ايران مهمترين همسايه شمالي ايران محسوب مي شود. بنابراین، به دليل وجود وابستگي هاي جغرافيايي و ژئوپليتيكي عميق بين ايران و جمهوري آذربايجان در بستر اشتراکات و تجانس هاي جغرافيايي، جمعيتي، مذهبي، تاريخي و فرهنگي، شرايط فوق العاده اي در جهت تعميق همکاري هاي دوجانبه وجود دارد. 

روی همین اصل، به لحاظ ژئوپلیتیکی نخستین تحلیل و پیش بینی ممکن از حضور ایران در اجلاس اخیر اکو در جمهوری آذربایجان را می توان تلاش و تمایل جدی جمهوری اسلامی ایران برای عبور از وضعیت فعلی حاکم بر مناسبات فی مابین و تقویت کمی و کیفی مناسبات دانست.
 
این موضوع از دید هر دو طرف قابل بررسی است و از اهمیت زیادی برخوردار است. به راحتی قابل درک است که از دید جمهوری آذربایجان، با توجه به شرایط ویژه و کاملاً حساس منطقه همزمان با تحولات سیاسی - ژئوپلیتیکی جهان عرب (بویژه فضای کاملاً ملتهب درونی جامعه آذربایجان در اعتراض به سیاست های ضد اسلامی حکومت) و همچنین نقض مکرر آتش بس در قره باغ و پیرو آن تشدید درگیری های نظامی و چالش های سیاسی بین آذربایجان - ارمنستان در طی ماه های اخیر، تعمیق مناسبات سیاسی و اقتصادی آذربایجان با ایران می تواند چه نقشی در این بین بازی نماید. 

بدون تردید، جمهوری آذربایجان بر نقش کاملاً راهبردی ایران برای برون رفت از فضای فعلی کاملاً آگاه است و سعی دارد از فرصت پیش آمده (ریاست دوره ای باکو بر سازمان همکاری های اقتصادی) برای نیل به این هدف و استفاده منطقی از عامل ژئوپلیتیکی به نحو احسن بهره ببرد. 

این موضوع از محتوای سخنان رییسجمهور آذربایجان در دیدار با احمدی نژاد، رئیس جمهور ایران، کاملاً قابل فهم است. طبق اظهارات الهام علی اف، سفر رییس جمهور ایران به باکو پیامی است برای کسانی که در صدد بر هم زدن روابط برادرانه ایران و جمهوری آذربایجان هستند. 

در این دیدار، وی اتحاد دو کشور را عامل مهمی در مناسبات بین المللی دانست و گفت: در طول تاریخ نمیتوانیم دو ملت را پیدا کنیم که همانند ایران و جمهوری آذربایجان در کنار یکدیگر باشند و باید دوستی بین دو کشور را بیش از گذشته تقویت کنیم. 

الهام علیاف همچنین حضور احمدینژاد در اجلاس سران اکو را موجب تقویت این اجلاس خواند و خطاب به وی گفت همواره به شخصیت جنابعالی احترام گذاشته و ارتباطات دوستانه و برادرانه شما را اقدامی بزرگ برای نزدیک کردن دو ملت میدانم.
 
وی همچنین افزود: ایران و جمهوری آذربایجان همسایگان خوبی برای یکدیگر هستند و هرگز اجازه نخواهند داد عوامل دیگر مناسبات دوستانه موجود را تحت تأثیر قرار دهند.
 
این موضوع از دید ایران هم از اهمیت کاملاً راهبردی برخوردار است. در واقع علاوه بر اینکه جمهوری آذربایجان در مسير ارتباطی ايران با بازارهای اقتصادی "سی.آی.اس" بخاطر اشتراکات فرهنگی بين دو حوزه جغرافيايي - سياسی من جمله تجانس جمعيتي (هويت تشيع)، قومي و فرهنگي با شمال غرب ايران و از ديد روان شناسی ژئوپليتيکی، بر حسب پيوندهای عميق فرهنگی بين جامعه ايران و جمهوری آذربايجان و بویژه پتانسيل اقتصادی نسباً بالای اقتصاد نو ظهور و پويای اين جمهوری و وسعت بازار مصرف آن در حوزه قفقاز جنوبی به نوعی بازوی استراتژيکی ايران در دل جغرافياي "سی.آی.اس" محسوب می شود که بدون تردید، برآيند تعميق همکاری های اقتصادی حاصل از آن قادر است ضامن اتصال عمیق اقتصاد ايران به بازارهای "سی.آی.اس" باشد، در وضعیت فعلی تشدید تحریم های اقتصادی غرب علیه ایران و نیز افزایش بیش از حد جاه طلبی های اسرائیل در قفقاز جنوبی بویژه حوزه سیاسی - جغرافیایی جمهوری آذربایجان، غفلت ژئوپلیتیکی از این جغرافیای راهبردی را به هیچ وجه و با هیچ منطق سیاسی نمی توان توجیه کرد.
 
قطعاً، اسرائیل و آمریکا بزرگترین حامیان تعمیق چالش ها و اختلافات سیاسی - ژئوپلیتیکی بین ایران و جمهوری آذربایجان هستند و این موضوع می تواند فضای امنیتی و تنفسی بیشتری را برای حضور صهیونیست ها و آمریکایی ها در دل جغرافیای راهبردی قفقاز جنوبی و مهمتر از آن ایجاد شکاف امنیتی در حوزه امنیتی ایران در ورای مرزهای شمالی فراهم آورد. 

بنابراین، می توان دریافت که در وضعیت فعلی تعمیق مناسبات با جمهوری آذربایجان از اولویت های سیاست خارجی تهران و برقراری ثبات در این جمهوری برای ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در واقع طبق قرائن موجود، جمهوری اسلامی ایران نیز بر آن است که با توجه به اهمیت ویژه سازمان همکاری های اقتصادی در راهبردهای منطقه ای ایران، از فرصت پیش آمده (ریاست دوره ای باکو بر سازمان همکاری های اقتصادی) به نحو احسن برای عادی سازی و تعمیق روند مناسبات فی مابین با جمهوری آذربایجان استفاده نماید. 

به گونه ای که طبق اظهارات رئیسجمهور ایران در دیدار با همتای آذربایجانی خود در اسنای اجلاس اخیر اکو در باکو هیچ عاملی نمیتواند ملتهای ایران و جمهوری آذربایجان را از یکدیگر جدا کند؛ چرا که روابط ایران و جمهوری آذربایجان برادرانه و بسیار عمیق و گسترده است و توطئه دشمنان نمیتواند خدشهای در آن وارد کند.
 
احمدی نژاد در این دیدار تأکید کرد که جمهوری اسلامی ایران همواره از استقلال، پیشرفت و امنیت آذربایجان حمایت کرده است و پیشرفت ملت آذربایجان را پیشرفت خود می داند و از آن خوشحال میشود.
 
دومین بعد ژئوپلیتیکی حضور ایران در اجلاس اخیر سازمان همکاری های اقتصادی در جمهوری آذربایجان را بایستی در رایزنی دیپلماتیک ایران و ترکیه در خصوص بحران سیاسی سوریه جستجو کرد.
 
به عبارتی، از جمله مسائل بسیار مهم این جلاس که توجهات زیادی را از سوی محافل سیاسی منطقه ای و بین المللی به سوی خود جلب کرد موضوع گفتگوی احمدی نژاد و اردوغان در خصوص مسائل سوریه بود. 

در جریان این رایزنی دیپلماتیکی، اردوغان سه پیشنهاد مهم در خصوص تلاش برای حل بحران سوریه ارائه داد که هر کدام از آنها زمینه ساز تشکیل یک مثلث سیاسی (مثلث نخست با مشارکت ترکیه، ایران، مصر؛ مثلث دوم با مشارکت ترکیه، ایران، روسیه و مثلث سوم هم با مشارکت ترکیه، عربستان سعودی و مصر) برای برون رفت از بحران سوریه است. به اعتقاد ترکیه، هر کدام از این مثلث های سیاسی از توان لازم برای حل بحران در سوریه و پایان خشونت ها در این کشور برخوردار است.
 
از جمله نتایج مثبت این رایزنی دیپلماتیک که به نوعی می توان آن را برآیند نقش محوری ایران و ترکیه در حیات اقتصادی اکو برشمرد، و حتی می تواند آغازی برای نقش آفرینی سیاسی اکو در معادلات منطقه ای باشد، می توان به توافق دو طرف در راستای حمایت از پیشنهاد اخضر ابراهیمی، نماینده سازمان ملل متحد، برای برقراری آتش بس در عید قربان در سوریه اشاره کرد.
 
علاوه بر این، محتوای گفتگوهای دو طرف در این دیدار بویژه قابل توجیه و دفاع خواندن حملات تلافیجویانه ترکیه علیه اهدافی در خاک سوریه از سوی رئیس جمهور ایران به گونه ای است که به اعتقاد برخی کارشناسان، به لحاظ ژئوپلیتیکی می توان آثاری از توافقات جدی و تعدیل در مواضع طرفین نسبت به بحران سوریه را مشاهده کرد. 

علاوه بر آنچه که ذکر شد، بعد ژئوپلیتیکی دیگر حضور ایران در اجلاس اخیر اکو در جمهوری آذربایجان را می توان در اظهارات مهم صالحی، وزیر امور خارجه ایران، روز قبل از اجلاس سران در نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاریهای اقتصادی اکو در باکو مشاهده کرد.
 
محتوای اظهارات صالحی (جمهوری اسلامی ایران از دید ژئوپلیتیکی، تقویت حجم تجارت بین اعضای اکو را موجب همبستگی بیشتر اعضا و همکاریهای اقتصادی را فرصتی گرانبها برای توسعه اقتصاد ملی اعضا و نیز توسعه منطقه به عنوان یک مجموعه می داند) نشان از آن دارد که جمهوری اسلامی ایران در وضعیت فعلی بویژه برای برون رفت از تبعات سنگین تحریم های اقتصادی و مقابله با راهبردهای غرب برای انزوای ژئوپلیتیکی ایران در راستای دورنمای کارکردی اکو حساب ویژه ای روی این سازمان و همکاری های منطقه ای با کشورهای پيرامونی علی الخصوص جوامعی که از اشتراکات فرهنگی و پیوندهای فضایی - جغرافیایی با حوزه تمدن ایرانی برخوردارند باز کرده است.
 
چرا که بدیهی است کشورهایی که به لحاظ تعلقات ژئوپلیتیکی مکمل فضایی یکدیگر هستند، حتی در صورت تشدید فشارهای سیاسی بین المللی باز هم زیاد از یکدیگر فاصله نخواهند گرفت که نمونه بارز آن دولت ترکیه از اعضای فعال و مهم اکو است که برغم فشارهای زیاد غرب، روز به روز بر میزان همکاری های تجاری - اقتصادی خود با ایران افزوده است.

نویسنده: دکتر علی ولیقلی زاده، عضو هيأت علمی دانشگاه مراغه و پژوهشگر مسائل بین الملل

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 26275