توصيه مطلب
۲
 
شاعران برجسته قدیم ایران
 

شاعران برجسته قدیم ایران
 

شاعران برجسته قدیم ایران
رودکی سمرقندی
ابو عبدالله جعفر رودکی که از او به عنوان پدر شعر پارسی نام میبرند، در قریه بنج از قراء رودک سمرقند متولد شد. یعضی او را کور مادر زاد دانسته اند و عقیده برخی بر آن است که در اواخر عمر نابینا شده است. وفات وی به سال ۳۲۰ هـجری در زادگاهش قریه بنج اتفاق افتاده و در همان جا به خاک سپرده شده است. او در دوره سامانیان می زیست. از کودکی و چگونگی تحصیل او آگاهی چندانی به دست نیست. در ۸ سالگی قرآن آموخت و آن را از بر کرد و از همان هنگام به شاعری پرداخت. وی در مدرسه های سمرقند درس خوانده است. 

رودکی از روزگار جوانی آوازی خوش داشت، در موسیقی و نوازندگی چیره دست و پر آوازه بود. وی نزد ابوالعنک بختیاری موسیقی آموخت و همواره مورد ستایش او بود، آن چنان که استاد در روزگار کهنسالی چنگ خود را به رودکی بخشید. 

رودکی در همان دوره شعر نیز می سرود. شعر و موسیقی در سده های چهارم و پنجم همچون روزگار پیش از اسلام به هم پیوسته بودند و شعر به همراه موسیقی خوانده میشد. رودکی، شعرش را با ساز می خواند. رفته رفته آوازه رودکی به دربار سامانیان رسید و نصر بن احمد سامانی (۳۰۱ ـ ۳۳۱ ق) او را به دربار فرا خواند. برخی بر این گمانند که او پیش از نصر بن احمد به دربار سامانیان رفته بود، در آنجا بزرگترین شاعر دربار سامانی شد. در آن روزگار در محیط ادبی، علمی، اقتصادی و اجتماعی فرارود، آن چنان تحولی شگرف روی داده بود که دانش پژوهان، آن دوره را دوران نوزایی (رنسانس ایرانی) می نامند. وی در دربار سامانی نفوذی فراوان یافت و به ثروتی افزون دست یافت. رودکی در پیری با بی اعتنایی دربار روبرو شد و به زادگاهش بازگشت؛ شعرهای دوران پیری او، سرشار از شكوه روزگار، حسرت از گذشته و بیان ناداری است. رودکی از شاعران بزرگ سبک خراسانی است. 

شعرهای اندکی از او به یادگار مانده، که بیشتر به صورت بیتهایی پراکنده از قطعه های گوناگون است. کامل ترین مجموعه عروض فارسی، نخستین بار در شعرهای رودکی پیدا شد و در همین شعرهای باقی مانده، ۳۵ وزن گوناگون دیده میشود. این شعرها دارای گشادگی زبان و توانایی بیان است. زبان او، گاه از سادگی و روانی به زبان گفتار می ماند. تعداد شعرهای رودکی را از صدهزار تا یک میلیون بیت دانستهاند؛ آنچه اکنون مانده، بیش از ۱۰۰۰ بیت نیست که مجموعهای از قصیده، مثنوی، قطعه و رباعی را در بر می گیرد. از دیگر آثارش منظومه کلیله و دمنه است که محمد بلعمی آن را از عربی به فارسی برگرداند و رودکی به خواسته امیر نصر و ابوالفضل بلعمی آن را به نظم فارسی در آورده است (به باور فردوسی در شاهنامه، رودکی به هنگام نظم کلیله و دمنه کور بوده است. متاسفانه این اثر گرانبها مانند سایر آثار و مثنویهای رودکی گم شده است و از آن جز ابیاتی پراکنده در دست نیست. 

حکیم فردوسی طوسی
حکیم ابوالقاسم فردوسی در "طبران طوس" در سال ۳۲۹ هجری به دنیا آمد. پدرش از دهقانان طوس بود و از نظر مادی دارای ثروت و موقعیت قابل توجهی بود. از احوال او در عهد کودکی و جوانی اطلاع درستی در دست نیست ولی مشخص است که در جوانی با درآمدی که از املاک پدرش داشته به کسی محتاج نبوده است؛ اما اندک اندک آن اموال را از دست داده و به تهیدستی گرفتار شده است. فردوسی از همان ابتدای کار که به کسب علم و دانش پرداخت، به خواندن داستان هم علاقمند شد و مخصوصاً به تاریخ و اطلاعات مربوط به گذشته ایران عشق می ورزید. همین علاقه به ایران و تمدن کهن ایرانی بود که او را به فکر به نظم در آوردن متون باستانی و دینی ایرانیان به صورت شاهنامه انداخت. چنان که از گفته خود او در شاهنامه بر می آید، مدتها در جستجوی این کتاب بوده است و پس از یافتن نسخه های پهلوی و اوستایی و کتیبه های کهن ایرانی آنها را به صورت داستانهای شیرین و آموزنده شاهنامه در آورد و نزدیک به سی سال از بهترین ایام زندگی خود را وقف این کار کرد. زبان آن فارسی سره و در آن واژه عربی بسیار اندک است. 

فردوسی در سال ۳۷۰ یا ۳۷۱ به نظم در آوردن شاهنامه را آغاز کرد و در اوایل این کار هم خود فردوسی ثروت و دارایی قابل توجهی داشت و هم بعضی از بزرگان خراسان که به تاریخ باستان ایران علاقه داشتند او را یاری می کردند ولی به مرور زمان و پس از گذشت سالهایی، در حالی که فردوسی بیشتر شاهنامه را سروده بود دچار فقر و تنگدستی شد. سي سال بعد يعني در سال ۴۰۰ هجري برابر با ۱۰۱۰ ميلادي پس از پايان خلق شاهنامه اين اثر گرانبها به سلطان محمود غزنوي نشان داده مي شود. به علت هاي گوناگون كه مهمترين شان اختلاف نژاد و مذهب بود اختلاف دستگاه حكومتي با فردوسي باعث برگشتن فردوسي به طوس شد. تا آنکه سرانجام در زادگاه خود، طوس درگذشت. تاریخ وفاتش را بعضی ۴۱۱ و برخی ۴۱۶ هجری قمری نوشته اند. فردوسی را در شهر طوس، در باغی که متعلق به خودش بود، به خاک سپردند. آرامگاه حکیم فرزانه فردوسی در هزارمین سال ولادت وی به دستور رضا شاه پهلوی در داخل باغ خود فردوسی بنا گشت.

بابا طاهر عریان همدانی
بابا طاهر از دانایان، شعرا و صوفیان نامدار ایران زمین است. وی در سده پنجم هجری زیست و دوبیتی های عارفانه ای از خود به جای گذاشت. بابا طاهر در همدان به دنیا آمد و با گویش زیبا و شیرین محلی لرستان سرودههای خویش را نوشت. بسیاری از واژه های به کار رفته شده وی از زبان کهن پهلوی ایران باستان است و امروزه دو بیتی ها وی سندی بر زبان کردی ایران به حساب می آید. وی علاوه بر دو بیتی واژه های قصاری در تصوف و عرفان و خداشناسی به زبان عربی دارد که بسیار زیباست. بابا طاهر در ادبیات غنی ایران به نام بابا طاهر عریان شناخته میشود و خود وی نیز این لقب را قبول دارد ولی کسی که این لقب را به وی داده است را نمیشناسد و دلیلش را نمی داند.

ناصر خسرو
حکیم ابو معين ناصر بن الحارث القبادیانی (وفات ۴۸۱) از شاعران و نویسندگان بزرگ ایران در قرن پنجم است. ناصر خسرو در سال ۳۹۴ در قبادیان بلخ متولد شد و در بلخ به کسب علوم پرداخت. وی در جوانی به دربار شاهان غزنوی راه یافت و مقامات عالی به دست آورد و عنوان ادیب و دبیر یافت و پس از تصرف بلخ به دست سلجوقیان در سال ۴۳۲ به مرو مقر حکومت ابو سليمان چغری بیک داود بن میکائیل رفت و به کار دیوانی مشغول شد. ناصر خسرو در چهل سالگی از کار دیوانی و اشتغال به امور دنیوی دست کشید و راه سفر حجاز پیش گرفت. در این سفر که هفت سال طول کشید چهار بار حج کرد و حجاز و آسیای صغیر و سوریه و فلسطین و مصر و نوبه و سودان را سیاحت کرد و در مصر به خدمت خلیفه فاطمی المستنصر بالله رسید و به مذهب اسماعیلی گرويد. پس از طی مراحل به درجه حجت رسید و مامور تبلیغ و نشر مذهب اسماعیلی گشت و به وطن خود بلخ بازگشت. 

ناصر خسرو در بلخ با علما مباحثات کرد ولی اغلب به مخالفت وی پرداختند و کم کم متعصبان در پی آزارش برآمدند. وی ناچار به فرار شد و مدتی در مازندران به سر برد. پس از آن به یمگان رفت و در همانجا وفات یافت. ناصر خسرو آثاری منثور و منظوم دارد. از آثار منظوم او یکی دیوان اشعار اوست که مجموعا ۱۱۰۴۷ بیت دارد. دیگر دو منظومه به نام "روشنایی نامه" و "سعادت نامه" است. از آثار منثور او نیز می توان به "سفرنامه" ی او و "زاد المسافرین" اشاره کرد. 

عمر خیام نیشابوری
حکیم ابولفتح عمر بن خیام نیشابوری (وفات ۵۱۷) یکی از دانشمندان، ریاضی دانان، فیلسوفان و ستاره شناسان بزرگ ایران و جهان است. او که در عصر ملکشاه سلجوقی می زیست به اصلاح تقویم ایران پرداخت و رساله هایی در جبر و طبیعیات نوشت. او در ریاضیات نجوم و فلسفه از همه روزگار خود بالاتر بود. خیام در سال ۵۱۷ هجری قمری بعد از گذشت حدود هفتاد و اندی سال از عمرش بدرود حیات گفت. از آثار او "نوروز نامه" و رساله ای در علم الهیات یا "رساله وجودیه" و ترجمه رساله خطبه العزا بوعلی سیناست. گفتار فلسفی وی در جهان امروز به تمام زبانهای دنیا ترجمه شده است و در بسیاری از دانشگاه های معتبر جهان کتب وی تدریس میشود. استاد سعید نفیسی پس از تحقیقات وسیعی درباره خیام گفت رباعیات خیام تا سال ۱۹۲۵ سي و دو بار انگليسي- شانزده بار فرانسوي - يازده بار اردو - دوازده بار آلماني - چهار بار روسي - چهار بار ترکي - پنج بار ايتاليايي - هشت بار عربي و چند بار به ارمني و سوئدي و دانمارکي ترجمه شد. تندیس این بزرگ مرد ایرانی، در دانشگاه فلورانس ایتالیا نصب گردیده است. هر ساله در ۲۸ اردیبهشت ماه یاد و گرامیداشت او در نیشابور برقرار میگردد و مردم بسیاری از شهرهای گوناگون بر مزار پاک این فیلسوف، عارف و ستارهشناس بزرگ ایرانی گرد هم میآیند.

نظامی گنجوی
جمال الدین ابو محمد الیاس بن یوسف (وفات ۶۰۶) در حدود ۵۳۵ در گنجه متولد شد. تحصیلات خود را در گنجه به پایان رساند و در تمام علوم متداول تبحر یافت. او آثار زیادی از خود به جا گذاشته که از جمله آن ها خمسه نظامی است شامل: مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، هفت پيكر، لیلی و مجنون، اسکندرنامه. دیوان او نیز شامل ۲۰۰۰۰ بیت می باشد.

فرید الدین محمد بن ابراهیم عطار نیشابوری
فرید الدین محمد بن ابراهیم عطار نیشابوری الگوی فکری مولانا جلال الدین محمد بلخی می باشد. عطار در قرن ششم و هفتم هجری زندگی خویش را در ایران زمین سپری نمود. در ابتدای زندگی شغل عطاری را که از پدر به ارث برده بود پیشه کرد. چندی بعد وی در خدمت مجد الدین بغدادی شاگرد نجم الدین کبری به کسب مقامات و دانش پرداخت و بعد از سفرهایی که به مصر و دمشق و حجاز و هند کرد، در همان زادگاه خویش در سال ۶۲۷ هجری برابر با ۱۲۲۹ میلادی درگذشت. در ایران همه ساله ۲۵ اردیبهشت ماه مراسم گرامیداشت این بزرگ مرد ایرانی است. غیر از دیوان مفصل عطار مثنویهای متعدد او مانند اسرار نامه، الهی نامه، مصیبت نامه، وصیت نامه، منطق الطیر، بلبل نامه، شتر نامه، مختار نامه، خسرو نامه، مظهر العجایب، لسان الغیب، مفتاح الفتوح و "کتابی به نام "تذکره الاولیا" و... باقی است. ولی شاهکار وی منطق الطیر است. منطق الطیر منظومه ای است بالغ بر ۴۶۰۰ بیت. در این کتاب بحث بر سر رسیدن و پیدا کردن پرنده ای داستانی به نام سیمرغ است. داستانی تخیلی ولی بر پایه اساس زندگی انسان نوشته شده است. این منظومه شاهکاری عرفانی محسوب میشود که زندگی انسانها را با زندگی پرندگان نمایش می دهد.

مولوی
جلال الدين محمد بن بهاء الدين بلخي معروف به مولوي يا مولانای بلخی ( رومی اشتباه میباشد ) يکي از بزرگترين مشاهیر ایران و پدر عرفان جهان بشمار مي رود. خانواده وي از خاندانهاي محترم بلخ در خراسان بزرگ ایران بود و گويا نسبش به ابوبکر خليفه ميرسد و پدرش از سوي مادر دختر زاده سلطان علاء الدين محمد خوارزمشاه بود و به همين جهت به بهاء الدين ولد معروف شد. وي در سال ۶۰۴ هجري در بلخ خراسان ولادت يافت. چون پدرش از بزرگان مشايخ عصر بود و سلطان محمد خوارزمشاه با اين سلسله لطفي نداشت، به همين علت بهاءالدين در سال ۶۰۹ هجري با خانواده خود خراسان را ترک کرد. از راه بغداد به مکه رفت و از آنجا در الجزيره ساکن شد و پس از نه سال اقامت در ملاطيه (ملطيه) سلطان علاءالدين کيقباد سلجوقي که عارف مشرب بود او را به پايتخت خود شهر قونيه دعوت کرد و اين خاندان در آنجا مقيم شد. هنگام هجرت از خراسان جلال الدين پنج ساله بود و پدرش در سال ۶۲۸ هجري در قونيه رحلت کرد. 

پس از مرگ پدر مدتي در خدمت سيد برهان الدين ترمذي که از شاگردان پدرش بود و در سال ۶۲۹ هجري به آن شهر آمده بود شاگردي کرد. سپس تا سال ۶۴۵ هجري که شمس الدين صائب تبريزي رحلت کرد جزو مريدان و شاگردان او بود. آنگاه خود جزو پيشوايان طريقت شد و طريقه اي فراهم ساخت که پس از وي انتشار يافت و به اسم طريقه مولويه معروف شد. خانقاهي در شهر قونيه بر پا کرد و در آنجا به ارشاد مردم پرداخت. آن خانقاه کم کم به دستگاه عظيمي بدل شد و معظم ترين اساس تصوف بشمار رفت و از آن پس تا اين زمان آن خانقاه و آن سلسله در قونيه باقي است و در تمام ممالک شرق پيروان بسيار دارد. جلال الدين محمد مولوي همواره با مريدان خود ميزيست تا اينکه در پنجم جمادي الاخر سال ۶۷۲ هجري رحلت کرد. 

اشعار وي به دو قسمت منقسم ميشود، نخست منظومه معروف اوست که از معروف ترين کتاب هاي زبان فارسي است و آنرا "مثنوي معنوي" نام نهاده است. اين کتاب که صحيح ترين و معتبرترين نسخه هاي آن شامل ۲۵۶۳۲ بيت است، به شش دفتر منقسم شده و مجموعه اي از افکار عرفاني و اخلاقي و سير و سلوک است که در ضمن، آيات و احکام و امثال و حکايت هاي بسيار در آن آورده است و آن را به خواهش يکي از شاگردان خود معروف به حسام الدين چلبي که در سال ۶۸۳ هجري رحلت کرده است به نظم درآورده. قسمت دوم اشعار او، مجموعه بسيار قطوري است شامل نزديک به صدهزار بيت غزليات و رباعيات بسيار که در موارد مختلف عمر خود سروده و در پايان اغلب آن غزليات نام شمس الدين تبريزي را برده و به همين جهت به کليات شمس تبريزي و يا کليات شمس معروف است. گاهي در غزليات خاموش و خموش تخلص کرده است. از دیگر آثار مولانا مجموعه مکاتيب او و مجالس سبعه شامل مواعظ اوست.

شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی
سعدی در شیراز دیده به جهان گشود. پدرش در دستگاه دیوانی اتابک سعد بن زنگی، فرمانروای فارس شاغل بود. پس از درگذشت پدر، سعدی که هنوز نوجوان بود، به توصیه اتابک برای ادامه تحصیل عازم بغداد شد و در مدرسه مشهور نظامیه و دیگر حوزههای علمی آن شهر به دانشآموزی پرداخت. تا ۶۲۳ (هجری قمری) سعدی به عنوان طالب علم در بغداد ماند و از محضر استادانی چون شیخ ابوالفرج جوزی و شیخ شهابالدین سهروردی بهره برد. پس از دانشآموختگی تصمیم به ترک بغداد گرفت ولی چون ایالت فارس ناامن و محل تاخت و تاز مغولان بود، به شیراز باز نگشت و برای حج گزاردن و جهانگردی یک رشته سفرهای طولانی را در پیش گرفت. امروزه نیز بر سر درب سازمان ملل این سخن ابدی سعدی بزرگوار نقش بسته است که مایه مباهات ایران و ایرانی در جهان شده است:

بنی آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار

در این که سعدی از چه سرزمینهایی دیدن کرده میان پژوهندگان اختلاف نظر است و به حکایات خود سعدی هم نمیتوان چندان اعتماد کرد، زیرا بسیاری از آنها پایه نمادین و اخلاقی دارند نه واقعی. مسلم است که شاعر به عراق، شام و حجاز سفر کرده است و شاید از هندوستان، ترکستان، آسیای صغیر، غزنه، آذربایجان، فلسطین، یمن و افریقای شمالی هم دیدار کرده باشد. او در این سفرهای سخت ماجراهای بسیار از سر گذراند که اسارتش به دست فرانکها و بردگی در کار ساختمان برج و باروی شهر طرابلس از آن جمله است. پس از حدود سی سال جهانگردی، وقتی سعدی به زادگاه خود بازگشت، مردی کهن سال بود (۱۲۵۵میلادی) و ابوبکر بن سعد بن زنگی بر فارس حکومت میکرد. سالهای باقیمانده عمر سعدی به موعظه و نگارش گذشت. با استفاده از تجربهها و آموختههایش کتاب بوستان را در سال ۶۵۵ (هجری قمری) (۱۲۵۷میلادی) به نظم، و گلستان را در سال (۶۵۶ هجری قمری) (۱۲۵۸میلادی) به نظم و نثر نگاشت.

حافظ
شمس الدین محمد حافظ که به لسان الغیب هم معروف است در اوایل قرن هشتم در شیراز به دنیا آمد. حافظ رسالات و تالیفات متعددی داشته که از آن ها تنها دیوان غزلیات او بر جا مانده است. غزلیات او در جهان مشهور و در میان فارسی زبانان بسیار پر طرفدار است.

عبید زاکانی
خواجه نظام الدین عبيد الله قزوینی، معروف به عبید زاکانی از خاندان زاکانیان قزوین بوده است. مدتی از عمر او در خدمات دیوانی و و چندی در سیاحت و سفر گذشت و در سال ۷۷۲ قمری وفات یافت. وی در سبک نظم و نثر خود بیشتر از سعدی پیروی کرده است. کلیات عبید زاکانی شامل مقداری اشعار جدی از قصیده و غزل، منظومه انتقادی موش و گربه، و رساله های دلگشا و صد پند می باشد.

صائب تبریزی
محمد علی فرزند میرزا عبدالرحیم تبریزی در سال ۱۰۱۰ در اصفهان به دنیا آمد. پس از پایان تحصیلات به هند رفت و در آنجا مقیم شد. اشعار او به سبک هندی است. وی در سال ۱۰۸۱ در اصفهان درگذشت.

نويسندگان قديم ايران
بلعمی
ابو علي محمد بن ابوالفضل بلعمی وزیر معروف منصور بن نوح بن نصر سامانی است که ترجمه تاریخ بلعمی او معروف است. 

بیهقی
ابوالحسن علی بن ابی القاسم بیهقی (وفات ۵۶۵) حدود هفتاد چهار کتاب نوشته که تنها معدودی باقی مانده است. از آن جمله "تاریخ بیهقی"، "کتاب نحو"، "جوامع الاحکام"، "شرح نهج البلاغه".

رشید الدین فضل الله همدانی
از وزیران و طبیبان و مورخان بزرگ ایران در دوره مغول بود. از آثار او جامع التواریخ، مجموعه رشیدی و لطایف الحقایق است.

شمس المعالی قابوس بن وشمگیر
قابوس بن وشمگیر بن زیار دیلمی از ادبای قرن پنجم است و از آثار مهم او "کمال البلاغه" است. گنبد قابوس که قبر شمس المعالی است و به وسیله خود او بنا شده از عجایب معماری ایران در قرن چهارم هجری به شمار می رود.

طبری
محمد بن جریر (وفات ۳۱۰) از فقها و مورخان بزرگ اسلامی در قرن سوم و چهارم هجری بود. از آثار او کتاب "جامع البیان فی تفسیر القرآن" و "تفسیر کبیر" و "تاریخ الرسل و الملوک" است.

خواجه عبدالله انصاری
عبد الله بن محمد انصاری ( وفات ۴۸۰ هجری) تالیفات متعددی دارد که از آن جمله: "مناجات نامه"، "زادالعارفین"، "الهی نامه"، "رساله دل و جان"، و "کشف الاسرار و عده الابرار" است.

نصیر الدین طوسی
نصیر الدین محمد بن حسن ابی بکر ( وفات ۶۷۲) از دانشمندان بزرگ قرن هفتم است و در دربار هلاکو مقرب بوده است. وی در علوم ریاضی، منطق، حکمت، طب و اخلاق تالیفاتی دارد و از آثار مهم او می توان "تحریر اقلیدس"، "تذکره نصیریه"، "شرح اشارات بوعلی"، "قوانین الطب"، "معیار الاشعار"، "اخلاق ناصری" و ده ها کتاب دیگر را نام برد.

نظام الملک
حسن بن علی بن اسحاق طوسی ملقب به نظام الملک ( وفات ۴۸۵) از وزرا و سیاستمداران بزرگ ایرانی است و از آثارش "سیاست نامه"، "دستور الوزاره" و "وصایای نظام الملک" می باشد.

منابع
۱- ایران شناسی، سایت خبری تحلیلی ایراس، گردآورنده بهدا فرهنگ، ۲۱ آبان ۱۳۸۷
۲- تاریخ ادبیات ايران، صادق رضا زاده شفق، تهران، آهنگ، ۱۳۶۹
۳- راهنمای ادبیات فارسی (فرهنگ اعلام و اصطلاحات )، زهرا خانلری، انتشارات ابن سينا، ۱۳۴۱
۴- سایت دانشنامه آزاد فارسی، ویکی پدیا، http://fa.wikipedia.org/wiki/

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 24195